جناب حضرت حق را دويى نيست * در آن حضرت من و ما و تويى نيست شود با وجه باقى غير هالك « 1 » * يكى گردد سلوك و سير و سالك « 2 » از مسئله وحدت وجود مفاهيم حلول و اتحاد استنباط مىگردد كه علماى دين آن را سخت مورد نكوهش و خصومت قرار داده‌اند . و يكى از بواعث تكفير شدن صوفيان را بايد در همين نكته جستجو كرد . « 3 » وقتى حسين بن منصور حلاج سرود انا لحق سرود . برداشت فقها اين بود كه او مىگويد من خدايم . بعدها ديگران گفتند كه منظور حسين اين بوده است كه من نيستم ، آنچه هست ، خداست . اما اين نوع دفاعيات مؤثر واقع نمىشود و همچنان صوفيان و به ويژه وحدت وجوديان دچار طعن و لعن هستند و كتاب‌هاى مشروح و مفصلى در رد و انكار صوفيان نوشته شده است كه علاقه‌مندان مىتوانند جهت دانستن نام برخى از آنها به كتاب التفتيش در رد عقايد درويش تأليف علامه برقعى مراجعه نمايند . اين انكارها و اين خصومتها در قرون بعد بيشتر و حادتر مىشود و يكى از دلايل اجتماعى آن را بايد قوت يافتن صوفيه از نظر دخالت در حكومت‌ها و يا تشكيل حكومت دانست . جالب اينكه بين خود صوفيان نيز اين جدال و معارضه رخ داده است كه علت آن جز اين نيست كه صوفيانى كه جذب حكومت‌ها شده‌اند و خانقاههايى كه به صورت نهادى از نهادهاى حكومتى درآمده‌اند ، از سوى صوفيانى كه به اصالت ارزش‌هاى تصوف آغازين هنوز پايبند مانده‌اند ، مورد انكار واقع شده‌اند . مولوى در مورد صوفيانى كه تصوف را وسيله تقرب به خلق قرار داده‌اند و از حق دور افتاده‌اند و طبيعتا چنين خصلتى بايد در اقطاب و مراشد و صوفيه باشد سخن سختى دارد كه عين آن چنين است : چون بسى ابليس آدم روى هست * پس به هر دستى نشايد داد دست حرف درويشان بدزدد مرد دون * تا بخواند بر سليمى زان فسون

--> ( 1 ) . آيات 88 قصص و 26 الرحمن و 109 بقره مورد استناد در وحدت وجود است . آيه 88 سوره قصص « وَ لا تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ » ، آيات 26 و 27 سوره الرحمن « كُلُّ مَنْ عَلَيْها فانٍ وَ يَبْقى وَجْهُ رَبِّكَ ذُو الْجَلالِ وَ الْإِكْرامِ » ، آيه 109 سوره بقره « وَ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَ الْمَغْرِبُ فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ واسِعٌ عَلِيمٌ » . ( 2 ) . گلشن راز - محمود شبسترى - ص 22 . ( 3 ) . شنيده شد كه برخى از مؤمنين قبر شيخ شبستر را خراب كرده‌اند كه اين نكته مورد انتقاد حضرت خلخالى در مجلس شوراى اسلامى واقع شد و قياس اين قبر و يك قبر ديگر را با قبر رضا خان صحيح ندانستند . كار نيكان را قياس از خود مگير * گرچه باشد در نوشتن شير شير .