خدمت ايشان مىبودم و مراد از اين جمله آن بود تا خود را بشناسيم » . « 1 » و اين مدت دراز را دائما در تكاپوى كسب معرفت بوده است ، آن‌چنان‌كه از كتب و رسايل وى برمىآيد ، به معارف زمانه خود از نجوم و طب و عرفان آگاهى كامل داشته است . آقاى دكتر مهدوى دامغانى مصحح كشف الحقائق در تاريخ 671 ترديد فرموده و مىنويسد : « شايد مهم‌ترين واقعه زندگانى عزيز هجرت و خروج و يا به قول خود او ، اخراج او از بخارا باشد كه متعاقب هجوم و ورود لشكر كفار به ماوراءالنّهر و بخارا صورت گرفته است و متأسفانه تاريخ دقيق و معين اين واقعه معلوم نيست و اعتمادى بر تاريخ ( 671 ) . . . نمىباشد و همين بىاطلاعى از تاريخ قطعى اين واقعه است كه زندگانى عزيز را از نظر تذكره‌نويسان در ابهام قرار داده است و عزيز را از لحاظ تاريخ در نوسانى به مدت و طول قريب هشتاد سال افكنده است تا بدانجا كه برخى تاريخ وفات او را 616 و برخى بعد از 690 معين كرده‌اند . آنچه كه بر غير معتد به بودن تاريخ 671 مىافزايد ، آن است كه در سال 671 و سال‌هاى قريب به آن ، تواريخ هيچ‌گونه هجوم و ورود لشكر كفار و بيگانه را به ماوراءالنّهر و بخارا ثبت نكرده‌اند و اگر لشكر كفار را منصرف به مغول بدانيم ، در سال 671 سال‌هاى متمادى بر تسلط و حكومت مغول بر سرتاسر خاك ايران آن روز مىگذشته است و سال ( 671 ) مقارن با سال‌هاى سلطنت ايلخانيان مغول و اولاد چنگيز خان بر ايران و نواحى خوارزم و ماوراءالنّهر بوده است » . « 2 » اين ترديد مصحح دانشمند و محترم كشف الحقائق نسفى را تواريخ اصلاح كرده و نقض مىكنند . من‌جمله رشيد الدين در جامع التواريخ ترسيم جالبى از واقعه‌اى كه نسفى نقل كرده و درست در همان تاريخ 671 در بخارا به دست مىدهد كه خلاصه آن با حذف و تغيير عبارات چنين است : « در سنه احدى و سبعين و ستمائة » ، يعنى همان سال 671 ، آق‌بك نامى نزد آباغا خان آمده و گزارش مىدهد كه لشكرهاى بيگانه آن سوى آب از بخارا قوت مىگيرند و مىگويد كه « صلاح در خرابى آنجاست » . آباغا خان نيز يسودار اغول را كه حاكم خراسان است ، مأمور بخارا مىكند كه يا مردم را بكوچاند و يا غارتشان نمايد . نيكپى بهادر را نيز به مدد او مىفرستد . آنها هم مزيد بر فرمان كش و نخشب را نيز ضميمه كرده و در « رجب سنه احدى و سبعين و ستمائة هجرى دست به نهب و غارت بخارا مىگشايند ، و مثل هر

--> ( 1 ) . مقصد الاقصى ، عزيز نسفى ، نسخه خطى متعلق به نگارنده . ( 2 ) . مقدمه دكتر مهدوى دامغانى بر كشف الحقائق نسفى ، ص 31 .