محمود است ، زيرا كه به نفس خويش كارهاى مبهم « 1 » كه متعلق است به عالم جسمانى به دو ظاهر شود . و آن مقوى اشخاص است در طاعت و محل اين عقل در صورت بنىآدم دماغ است . اما اين عقل هم استرواق « 2 » كند از عالم دل ، و علوم الهى از آنجا گيرد . و زيادت و نقصان پذيرد ، زيرا كه به نفس خويش مستقل نيست . و چون او به كمال نباشد عالم طبايع به نظام نباشد . اما عقل الهامى مخاطبات ملك است كه لحظه به لحظه به مردم مىرسد . و بدان افعال حق از افعال خلق مىداند ، و صنايع و مقادير بارى تعالى بدان مىشناسد ، و جولان مىكند خاطرش به قوت آن نور در آيات حق . و به فيض حق زيادت مىشود . و قدم از حدوث جدا مىكند . و طوارق قهر و لطف را از حضرت ملكوت بيان مىكند . و تهذيب اسرار مىدهد . و مقامات را فرّاشى مىكند ، و حالات را گدايى مىكند . و محل اين عقل از وجود مرد صدف ضمير است كه از فطنت ملك عالم و متعلم مىشود . و اگر او نبودى عالم دل را شياطين زحمت كردى . و از كتاب و سنت و شريعت جان برنخوردى . اوست كه موافق حقيقت است ، و شارع شريعت . اوست كه خواص علوم را مبين است « 3 » . و اشكال مجهول در قهريات و لطفيات بداند تا دل در مكاشفات غلط نكند . اما عقل مجازى ادراكى « 4 » است كه حق تعالى در جبلت دل آفريده است كه در همه احوال جمع نشود . زيرا كه دل منقلب است از ارادت . گهش در قهريات افكند و گهش در لطفيات . از آن مجازى است كه بر دوام نيست . هرگاه كه قايم است هيچ طاعت نقصان نگيرد ، و هرگاه كه متفرق است « 5 » بازار مناهى به هم برآيد « 6 » . و چون اللّه - سبحانه و تعالى - خواهد كه تا قضا و قدر را در جهان بشريت نفاذ دهد ، آن نور را

--> ( 1 ) - ب : مهم ( 2 ) - ب : استمداد ج : استراق ( 3 ) - ب : و غواص علوم است و غوامض علوم را مبين است ( 4 ) - د : به ادراكى ( 5 ) - د : منفرق ( 6 ) - ب ، د : برآرد