نشان داده‌اند ، و از سوى ديگر خليفه و آيت خداوندى را در جهان خلق به حضيض جهولى و ظلومى - به معنى لغوى آن - فروكشانيده‌اند ، و به رغم آنان ، سمعانى و همراهان او از تفسير همين آيه ، عظمت انسانى و اصالت گوهرى او را ، و نيز غيرت خداوندى را در سپردن امانت به دوست خود ، كه خلق او نيز هست ، اثبات كرده‌اند . « 81 » به اعتبار آراء كلامى و فوائد عصرى با آنكه در روزگار سمعانى ، مباحث مربوط به كلام و فقه رونقى داشته بوده ، و نيز برخورد ملّه‌ها و نحله‌ها ، چه در مرو و چه در نيشابور كه سالى از عمر او در اين شهر گذشته ، داغ بوده و در مواردى زياد برخوردهاى فرق اسلامى گرفتاريهايى فرهنگى و اقتصادى به حاصل مىآورده است ، ولى احتياط و احتراز خانقاهيان از اين قيل و قالها سبب شده كه مطالب مذكور در نگاشته‌هاى خانقاهى كمتر راه بيابد . البته اين قضاوت عموميت ندارد ، و در برخى از نگاشته‌هاى عرفانى مطالبى زياد از اين دست هست كه حتى آنها را در منابع اصلى ملل و نحل و مآخذ كلامى و فقهى نمىتوان سراغ گرفت . در روح الارواح به اين گونه نكات كمتر بر مىخوريم ، ولى اشاراتى هست كه متضمن برخوردهاى كلامى اهل سنّت با معتزله ، و نيز ردّ آراء جبريان و قدريان و دهريان و فيلسوفان ، و نيز جدالهاى لفظى « اهل معاملت » با « اهل حقيقت » است . ولى اين گونه اشارات در اين كتاب بسيار ملايم و بدور از عصبيت و مذهب گويى مطرح شده ، و اين خود از سماحت طبع مؤلف حكايت دارد . سواى اين فوائد ، سمعانى گاه‌گاهى براى عينيت بخشيدن به نكته‌هاى ديرياب عرفانى ، به نقل رويدادهاى تاريخى نيز پرداخته است . چنان كه در جايى از عبد الملك مروان و برخورد نارواى او با عشق عزّه و كثيّر / a 47 / ، و در جاى ديگر از احسان بيش از حدّ حسن سهل وزير مأمون / b 25 / و هم در مواردى ديگر از حكايتهاى تاريخى ياد كرده است . مهم‌تر از نقل حكايات تاريخى در اين كتاب اشاراتى است كه مؤلف به‌طور ضمنى از طرز لباس پوشيدن و نشانه‌هاى مذهبى گبران و مسيحيان و آداب

--> ( 81 ) - آيت امانت ، از جملهء آيات بحث‌انگيز در ميان ملّه‌ها و نحله‌هاى مختلف اسلامى بوده ، و تحقيقى تاريخى در اين زمينه ، بعضى از مسائل انسان‌شناسى را در تمدن اسلامى روشن مىكند . نگارندهء اين سطور ، حين تصحيح روح الارواح مترصد تأليف رساله‌اى شد به عنوان « آفتاب امانت » كه در فاصلهء نه چندان دور فراهم خواهد آمد .