به مناسبت توجه مؤلف به مؤلّفات سدهء چهارم و پنجم ، و نيز به علت توجه او به جنبهء « جمال‌شناسيك » و در عين حال گرايش او به صبغهء سادگى زبان - كه سواى استثناهاى اندك از شناسه‌هاى شاخص و آشكار كتابهاى عرفانى و خانقاهى بوده است - ، و هم به دليل بسر آمدن پاره‌اى از عمر مؤلف در سدهء پنجم ، مىتوان آن را از نگاشته‌هاى سدهء پنجم هم به شمار آورد . ناگفته پيداست كه احيا كردن مجموع آثار علمى و فرهنگى پيشينيان و متأخران فارسى زبان ، بدان جهت كه جزئيات تمدن خود را بشناسيم نه بدان سبب كه به ستايش خشك و خالى اسلاف خود بپردازيم كه اين خود لازم است ، از اهمّ تلاشهاى فرهنگى به شمار مىرود . اين ارزندگى و اهميت آنگاه كه با كتابى از قرون پنجم و ششم روبرو هستيم دو چندان مىشود و افزونى مىيابد . روح الارواح يكى از نوادر اين دسته از نگاشته‌هاى فارسى است كه نه تنها از نظرگاه گونهء شاعرانه و ديرينهء زبانى در خور تأمل است بلكه به لحاظ موضوع اصلى آن نيز سزاوار تدقيق و تحقيق مىباشد . موضوع اصلى اين كتاب - همچنان كه از نام آن پيداست - گزاره‌اى است از اسماء حسنى ، كه در نوع خود مىتوان آن را از كهن‌ترين و نخستين نوشته‌هاى مستقل زبان فارسى در اين موضوع به شمار آورد ؛ زيرا با آنكه اشاراتى كوتاه در مؤلّفات و منظومه‌هاى فارسى صوفيانه و غير صوفيانهء پيش از سمعانى در اين مايه داريم و نيز بابى از ابواب شرح التعرّف به بحث پيرامون نفس اسماء و صفات حق تعالى اختصاص دارد ، و ليكن مهم‌ترين و هم گسترده‌ترين شرحها بر اسماء حسنى به زبان عربى پرداخته شده است ؛ مانند شرحهاى ابو القاسم قشيرى ، محمد غزّالى ، فخر الدين رازى ، ابن عربى و ديگران - كه پيش از اين به نام آنها توجه دادم . گزارشهايى مستقل بر اسماء اللّه به زبان فارسى كه پس از روزگار سمعانى تأليف شده‌اند ، مانند شرح اسماء الحسنى از شيخ سيف الدين باخرزى « 69 » ( متوفّى 629 ) ، شرح يعقوب چرخى ، شرح على كلاگهرى و دهها گزارهء كوتاه ديگر ، همهء آنها متأخّرند و فاقد مجموع ارزشهاى گونه‌گون و عديدهء روح الارواح . بنابراين شرح سمعانى بر اسماء اللّه نخستين شرح مستقل و مفصل به زبان فارسى است كه همين

--> ( 69 ) - - بغدادى ، هدية العارفين 1 / 391 . از اين شرح يك نسخه به شمارهء 8 / 1623 / 4673 كتابت جمادى الثانى 847 ه . ق در كتابخانهء شيرانى ( پاكستان ) هست . - به بشير حسين ، فهرست مخطوطات شيرانى 2 / 231 ش 1277 ؛ و احمد منزوى ، فهرست مشترك پاكستان 3 / 1582 .