و چون طريق فكرت در نفس خود شناختى ، در زمينى كه آن مقر تو است تفكر كن ، پس در جويها و درياها و كوه‌ها و معادن آن . پس از آن به ملكوت آسمان ارتفاع نماى . اما زمين از آيت‌هاى او آن است كه زمين را مهاد و فراش آفريد و در آن راهها مسلوك گردانيد ، و آن را مذلّل « 88 » كرد تا در اطراف آن بروند ، و ساكن و بىحركت گردانيد . و كوه‌ها را در آن استوار كرد تا اوتاد آن شود كه از جنبيدن مانع باشد . پس اكناف آن را واسع گردانيد تا آدميان از رسيدن به همهء اطراف آن عاجز آمدند ، اگر چه عمرشان دراز بود و گشتنشان بسيار . حق تعالى گفت : وَ السَّماءَ بَنَيْناها بِأَيْدٍ وَ إِنَّا لَمُوسِعُونَ وَ الْأَرْضَ فَرَشْناها فَنِعْمَ الْماهِدُونَ ، « 89 » اى ، آسمان‌ها به قدرت بيافريديم و ما قادريم - و گفته‌اند كه ما وسعت پيدا آرنده‌ايم ميان آسمان و زمين - و زمين را براى شما تمهيد كرديم ، و نيكو ممهد كننده‌ايم . « 90 » و گفت : الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ فِراشاً ، « 91 » اى ، آن كه براى شما زمين را فراش گردانيد . و در كتاب خود زمين را بسيار ياد فرمود تا در عجايب آن تفكر كرده شود . چه پشت آن مقر زندگان است و شكم آن وطن مردگان . و براى آن گفت : أَ لَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ كِفاتاً أَحْياءً وَ أَمْواتاً ، « 92 » اى ، نه زمين را جاى فراهم آرنده گردانيديم ، زندگان بر پشت آن و مردگان در شكم آن ؟ پس بنگر كه در زمين در آن حال كه مرده باشد ، چه آب بر او فرستاده شود بجنبد و ببالد و سبز شود و عجايب نبات روياند و أصناف حيوانات از او بيرون آرد . پس بنگر چگونه جوانب زمين را به كوه‌هاى استوار بلند سخت صلب محكم كرد ، و چگونه آب‌ها را زير آن وديعت نهاد ، و چشمه‌ها شكافت و جويها روان كرد كه بر روى آن برود ، و از سنگ خشك و خاك تيره آب عذب صافى زلال بيرون آورد ، و همه چيزها را بدان زنده گردانيد . پس فنون درختان [ 579 ] و نبات بدان بيرون آورد ، از دانه و انگور و سيب و زيتون و خرما و انار و ميوه‌هاى بسيار بىشمار كه شكلها و لونها و مزه‌ها و صفتها و بويهاى آن مختلف باشد ، كه بعضى را از آن بر بعضى در خوردن تفضيل نهاده شود ، همه را يك آب داده شود ، و همه از يك زمين بيرون آيند . و اگر گويى كه اختلاف آن [ به سبب اختلاف ] تخمها و اصل‌هاى آن است ، پس در خستهء خرما ، درخت خرماى مطوّق به خوشه‌هاى رطب كجا بود ؟ و در دانه‌اى هفت خوشه ، در هر خوشه‌اى صد دانه كجا بود ؟ پس در زمين باديه‌ها نگر ، و ظاهر و باطن آن را تفتيش كن كه در آن چيزى بينى ، بلكه آن را متشابه خاك يا بى ، و چون آب بر وى فرود آيد بجنبد و ببالد ، از هر نوعى لونهاى مختلف و نبات

--> ( 88 ) مذلّل ، نرم و هموار ( مطيع و مسخر ) . ( 89 ) ذاريات 51 - 47 و 48 . ( 90 ) و نيز در نسخه‌هاى عربى آمده است : و قال تعالى : هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ ذَلُولًا فَامْشُوا فِي مَناكِبِها ( ملك 67 - 15 ) ، ( زبيدى 10 - 199 ) . ( 91 ) بقره 2 - 22 . ( 92 ) مرسلات 77 - 25 .