خود تواضع يابد ، چون از اندامهاى خود يارى خواهد و به صورت تواضع آن را مصور گرداند ، تواضع او مؤكد شود . و هر كه در دل خود بر يتيمى رقت آرد ، چون دست بر سر او نهد و ببوسد ، رقت در دل او تأكد پذيرد . و براى اين ، عمل بى نيت اصلا مفيد نيست . چه كسى كه دست بر سر يتيمى نهد و به دل خود از آن غافل باشد ، يا پندارد كه جامه‌اى مىبسايد ، از اعضاى او اثرى به تأكيد رقت به دل نرسد . و همچنين كسى كه در حال غفلت سجده كند و همتش به أغراض دنيا مشغول باشد ، از پيشانى نهادن بر زمين اثرى به تأكيد تواضع به دل او نرسد . پس وجود آن چون عدم آن باشد ، و آن چه وجود آن به اضافت « 31 » غرض مطلوب برابر عدم آن باشد ، آن را باطل خوانند . پس گويند كه عبادت بى نيت باطل است . اين است معنى حديث . و اين آن گاه باشد كه به غفلت كند . و اگر قصد او ريا يا تعظيم شخصى ديگر بود ، و جود آن چون عدم آن نباشد ، بلكه زيادت شر بود ، چه او صفتى را كه تأكيد آن مطلوب است مؤكد نكند ، بلكه صفتى كه قمع آن مطلوب است مؤكد كند ، و آن صفت [ 482 ] « ريا » ست كه آن از ميل دنياوى بود . پس اين است وجه آن كه نيت به از عمل است . و هم بدين دانسته شود معنى قول پيغامبر - عليه السلام : من همّ بحسنة و لم يعملها كتبت له حسنة ، اى ، هر كه قصد نيكويى دارد و آن را نكند ، نيكويى براى او نوشته شود . زيرا كه قصد دل ميل دل است سوى خير ، و باز گشتن او از هوى و دوستى دنيا . و آن غايت نيكوييهاست . و تمام كردن آن به عمل تأكيد آن زيادت كند . چه مقصود از ريختن « خون قربان » خون و گوشت نيست ، بلكه ميل دل است از دوستى دنيا و بذل آن براى حق تعالى . و اين صفت در حال جزم نيت و همت حاصل شد ، اگر چه عايقى از عمل باز داشت : ف لَنْ يَنالَ اللَّهَ لُحُومُها وَ لا دِماؤُها وَ لكِنْ يَنالُهُ التَّقْوى مِنْكُمْ ، « 32 » اى ، گوشتها و خونهاى آن هرگز به خداى نرسد و ليكن تقوى به خداى رسد . و تقوى در دل است . و براى آن پيغامبر - عليه السلام - گفت كه قومى در مدينه با ما در جهاد شريك شدند ، چنان كه روايت كرديم ، زيرا كه دلهاشان در بذل مال و جان و رغبت در طلب شهادت و اعلاى كلمهء خداى چون دلهاى بيرون روندگان بود در جهاد . و مفارقت ميان ايشان به تن‌ها بود ، براى موانع كه به اسباب بيرونى از دل مخصوص بود ، و آن مطلوب نيست مگر براى تأكيد اين صفتها . و بدين معانى همهء احاديث كه در فضيلت نيت آورديم مفهوم شود . پس بدين معانى عرض كن تا اسرار آن تو را منكشف گردد ، و ما به أعادت آن احاديث تطويل ندهيم . بيان تفضيل عملها كه به نيت تعلق دارد ( 1 ) بدان كه اقسام عملها اگر چه بسيار است ، از كردار و گفتار و جنبش و آرام و جلب و دفع و فكر و ذكر و غير آن از آن جمله كه احصا و استقصاى آن صورت نبندد ، سه قسم است : طاعات ، و معاصى ،

--> ( 31 ) به اضافت ، به نسبت . ( 32 ) حج 22 - 37 .