در دشمنان بر ايشان خواند و گويد : أَ لَمْ تَرَ كَيْفَ فَعَلَ رَبُّكَ بِعادٍ إِرَمَ ذاتِ الْعِمادِ ، « 303 » اى ، ندانستى كه چگونه كرد پروردگار تو با عاد ، ارم ذات العماد ، صاحب بناى بلند ؟ أَ لَمْ تَرَ كَيْفَ فَعَلَ رَبُّكَ بِأَصْحابِ الْفِيلِ ، « 304 » اى ، ندانستى كه چگونه كرد پروردگار تو با اصحاب فيل ؟ و قرآن از اين سه قسم در نگذرد ، و آن ارشاد است به معرفت ذات بارى تعالى و تقديس او ، يا معرفت صفتها و نامهاى او ، يا معرفت افعال و سنت او با بندگان . و چون سورهء اخلاص بر يكى از اين سه قسم مشتمل است و آن تقديس است ، پيغامبر - عليه السلام - آن را به ثلث قرآن معادله فرمود و گفت : من قرأ سورة الاخلاص فقد قرأ ثلث القرآن [ 449 ] چه نهايت تقديس در قرآن است كه در سه كار يكى باشد : يكى آن كه از يكى حاصل نيايد كه از نوع و شبه او بود ، و قول او « لم يلد » بر آن دليل است . دوم آن كه او حاصل نباشد از كسى كه نظير و شبه او بود ، و قول او « و لم يولد » بر آن دلالت كند . سوم آن كه در درجهء او كسى نباشد كه مثل او بود ، و قول « و لم يكن له كفوا احد » دليل آن است . و جامع آن همه قول حق تعالى « قول هو اللّه احد » است . و جملهء آن تفصيل معنى « لا الهَ الا اللّه » است . پس اين است اسرار قرآن . و امثال اين اسرار در قرآن نامتناهى است كه هيچ تر و خشك نيست كه نه در كتاب مبين است . و از اين جهت ابن مسعود - رضى اللّه عنه - گفت : قرآن را بشورانيد « 305 » و غرايب آن بطلبيد ، چه علم اولين و آخرين در آن است . و همچنين است كه گفت : نشناسد آن را مگر كسى كه در آحاد كلمات آن فكرت او بسيار شود ، و فهم او صافى شود تا هر كلمه‌اى از آن براى او گواهى دهد كه سخن جبار قاهر و پادشاه قادر است ، و از حد استطاعت آدمى بيرون است . و بيشتر اسرار قرآن در طى قصص و اخبار تعبيه است . پس حريص باش بر استنباط آن تا از عجايب آن تو را چيزى روشن شود كه علمهاى مزخرف را كه از آن بيرون است با آن حقير شمرى . اين است آن چه خواستيم كه آن را ياد كنيم از معنى « انس » و انبساط كه ثمرهء آن است ، و تفاوت بندگان خداى در آن . بيان سخن در معنى رضا به قضاى خداى - عز و جل - و حقيقت آن و آن چه در فضيلت آن آمده است ( 1 ) بدان كه رضا ثمره‌اى است از ثمرات محبت ، و آن عالىتر مقامات مقربان است . و حقيقت آن بر بيشتر مردمان پوشيده است . و از تشابه و إبهام كه در آن است روشن نشود مگر كسى را كه خداى

--> ( 303 ) فجر 89 - 6 و 7 . ( 304 ) فيل 105 - 1 . ( 305 ) عربى : ثوّروا القرآن ( زبيدى 9 - 646 ) ، از علم قرآن بحث كنيد .