ركن دوم از اركان شكر آن چه شكر بر آن باشد ( 1 ) و آن نعمت است ، و بايد كه حقيقت نعمت و اقسام و درجات و أصناف و مجامع آن در خصوص و عموم ياد كنيم . چه شمردن نعمتهاى خداى كه بر بندگان اوست از مقدور آدميان بيرون است ، چنان كه حق تعالى گفته است : وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لا تُحْصُوها . « 204 » پس كارهاى كلى كه در شناخت نعمتها به منزلت قوانين باشد تقديم كنيم ، آن گاه به ذكر آحاد مشغول شويم . بيان حقيقت نعمت و اقسام آن ( 2 ) بدان كه هر خير و سعادت و لذت ، بلكه هر مطلوب و برگزيده‌اى كه باشد آن را نعمت [ 125 ] خوانند ، و ليكن نعمت به حقيقت سعادت اخروى است . و آن چه جز آن است آن را نعمت و سعادت خواندن اما غلط است و اما مجاز ، چنان كه سعادت دنيوى را كه بر آخرت اعانت نكند نعمت خوانند ، چه آن غلط محض است . و باشد كه نام آن نعمت چيزى را صادق بود ، و ليكن اطلاق آن بر سعادت اخروى صادقتر . پس هر سببى كه به سعادت آخرت رساند و بر آن اعانت كند ، اما به يك واسطه و اما به واسطه‌ها ، آن را نعمت خواندن درست و راست است ، براى آن كه به نعمت حقيقى رساند . و اسباب يارى دهنده و لذتها كه آن را نعمت نام نهند ، شرح آن را قسمتهاست . [ قسمت ] اوّل آن كه جملهء كارها به اضافت به ما چهار قسم است : يكى آن كه هم در دنيا و هم

--> ( 204 ) نحل 16 - 18 .