فراگيرى احياء رغبت نمودند ، حتى جماعتى از پيران و صلحا و اهل معرفت و ارباب دل ملازم آن شدند . در اين اثنا آتش حسد در دل طايفه‌اى كه چشم بصيرتشان كور گشته بود و خويشتن را از أكابر علما مىشمردند ! شعله‌ور شد ، قاصد اين ضعيف شدند ، و كار نادانى آنان بدان حد انجاميد كه در حق حجة الإسلام محمد غزالى قدح و طعن كردند . اما هر چه در اين معانى بيشتر غلو مىنمودند ، رغبت مردمان در تحصيل حق ( احياء ) زيادت مىشد » . كوتاه سخن آن كه كتاب احياء غزالى از آغاز پيدايش مورد توجه اكثر فقيهان و محدثان و صوفيان مسلمان قرار گرفته و به تدريج در ميان گروه‌هاى مختلف اسلامى جاى شايستهء خود را باز كرده است . تأليف كتاب هشت جلدى المحجة البيضاء في احياء الاحياء ، به همت فقيه بزرگ شيعهء اثنا عشرى ، ملا محسن فيض كاشى ( متوفى 1091 - 1680 م ) و شيعه قلمداد كردن غزالى در مقدمهء اين كتاب نمايشگر آن است كه شيعيان نيز مانند ديگر بزرگان اسلامى به اكثر نوشته‌هاى اين كتاب غزالى با ديدهء عنايت مىنگريسته‌اند و نسبت به مؤلفش بىمهر نبوده‌اند . 5 - شرح و تلخيص احيا بزرگترين شرحى كه بر احياء غزالى نوشته‌اند اتحاف السادة المتقين بشرح اسرار احياء علوم الدين نام دارد . اين شرح را صاحب فرهنگ بزرگ تاج العروس ، محمد بن محمد الحسيني الزبيدي ، مشهور به مرتضى زبيدى ، در سالهاى 1199 - 1201 - 1784 - 1786 م در مصر نوشته و تا كنون سه بار به چاپ رسيده است : چاپ اول در شهر « فاس » ( كشور مغرب ) به سال 1301 - 1883 م در 13 مجلد ، چاپ دوم در قاهره به سال 1311 - 1893 م در 10 مجلد ، و چاپ سوم أخيرا در بيروت افست شده است . تلخيص - علاوه بر گروه بسيارى از مؤلفان اسلامى ، كه در أدوار مختلف يك يا چند بخش از احياء غزالى را در آثار خود نقل كرده‌اند ، تلخيصهاى مستقل فراوانى نيز از اين كتاب فراهم شده كه مشخصات 26 مورد آنها در كتاب مؤلفات الغزالي « 3 » به ثبت رسيده است . اينك چند نمونه در اينجا معرفى مىشود : 1 - لباب احياء علوم الدين ، تأليف احمد غزالى ( متوفى 520 - 1125 م ) . 2 - منهاج القاصدين ، تأليف ابن الجوزي ( متوفى 597 - 1200 م ) . 3 - عين العلم و زين الحلم ، تأليف محمد بن عثمان البلخي ( متوفى حدود 800 - 1397 م ) . 4 - روح الاحياء ، تأليف محيى الدين ابى زكريا يوسف بن محمد بن موسى اليمنى ( متوفى

--> ( 3 ) مؤلفات الغزالي ، عبد الرحمن ، چاپ قاهره ، ص 114 .