چيست ؟ گفت : الصّبر ، اى ، معظم اعمال وى صبر است ، چنان كه گفته است : الحج عرفة . و نيز گفت : افضل الاعمال ما أكرهت عليه النّفوس ، اى ، فاضل‌تر از اعمال آن است كه نفسها به ستم بر آن داشته شود . و گفته‌اند كه حق تعالى به داود - عليه السلام - وحى فرستاد كه بر خويهاى من بتكلف عادت كن ! و يكى از اخلاق من آن است كه صبورم . و در حديث [ عطا ] از ابن عباس آمده است كه چون پيغامبر - عليه السلام - بر انصار در رفت ، گفت : أ مؤمنون أنتم ؟ اى ، مؤمنانيد شما ؟ ايشان خاموش بودند ، پس عمر گفت : آرى ، اى پيغامبر خداى . گفت : ما علامة ايمانكم ؟ اى ، نشان ايمان شما چيست ؟ گفتند : بر تناسانى شكر گوييم و بر بلا صبر كنيم و به قضا راضى باشيم . گفت : مؤمنون و ربّ الكعبة ، اى ، به پروردگار كعبه كه مؤمنانيد . و گفت : في الصّبر على ما تكره خير كثير ، اى ، در صبر بدانچه نخواهى خير بسيار است . و عيسى - عليه السلام - گفت كه محبوب خود نيابيد مگر بر آن چه بر مكروه صبر كنيد . و پيغامبر - عليه افضل الصلوات و التحيات - گفت : لو كان الصّبر [ 76 ] رجلا لكان كريما و اللّه يحبّ الصّابرين ، اى ، اگر صبر مردى بودى هر آينه كريم بودى ، و خداى صابران را دوست دارد . و اخبار در اين باب بىشمار است . و اما آثار در رسالهء عمر بن خطّاب سوى بو موسى اشعرى آمده است كه بر تو باد به صبر ، و بدان كه صبر دو است ، يكى از ديگرى فاضل‌تر : صبر در مصيبتها خوب است ، و فاضل‌تر از آن صبر است از آن چه خداى - عز و جل - حرام كرده است ، و بدان كه صبر معتمد « 15 » و مدار ايمان است ، بدانچه تقوى فاضل‌تر نيكويى است ، و تقوى به صبر باشد . و على - رضى اللّه عنه - گفت كه ايمان بر چهار ركن بنا كرده شده است : يقين و صبر و جهاد و عدل . و همو گفت صبر از ايمان به منزلت سر است از تن ، كسى را كه سر نباشد تن نبود ، و كسى كه صبر ندارد ايمان ندارد . و عمر - رضى اللّه عنه - گفت : نيكو دو تنگ « 16 » است ، و نيكويى سربارى « 17 » است صابران را . به دو تنگ صلوات و رحمت را خواستى ، و سربارى هدايت را ، و بدان اشارت به قول حق تعالى كردى : أُولئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَواتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَ رَحْمَةٌ . « 14 » و حبيب بن ابى حبيب چون إِنَّا وَجَدْناهُ صابِراً نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ « 18 » بخواندى ، بگريستى و گفتى : اى عجب ، بداد و ثنا گفت . اى ، بخشندهء صبر اوست و ثنا گوينده هم او . ابو دردا گفت كه اعلاى ايمان صبر است بر حكم و رضا به تقدير . اين بيان فضيلت صبر است از روى نقل . و اما از روى نظر به چشم اعتبار آن گاه دريابى كه

--> ( 15 ) معتمد ، محل اعتماد ، تكيه‌گاه . ( 16 ) دو تنگ ، دو لنگه بار . ( 17 ) سربارى ، سربار ، بار اندك كه بر بار بسيار گذارند ، علاوه . ( 14 ) بقره 2 - 157 . ( 18 ) سورهء ص 38 - 44 .