2 كنون دنبالهء اين بحث را رها مىكنم تا پس از اشاره به نسخه‌هاى خطى ترجمهء فارسى و مختصات اين چاپ ، به زندگينامهء غزالى بپردازم : كتاب احياء علوم الدين در سال 620 هجرى در شهر دهلى به فارسى ترجمه و در قرن اخير - به روايت مصحح مصرى كتاب المنقذ من الضلال - به زبانهاى انگليسى و فرانسه و اسپانيايى و چند زبان زندهء ديگر نيز برگردانيده شده است . غزالى اين كتاب خود را در چهار « ربع » و هر ربع آن را به ده « كتاب » تقسيم كرده ، كه همين تقسيم بندى در ترجمهء فارسى آن نيز رعايت شده است . در سال 1348 كه به تصحيح اين ترجمهء كهن پرداختم در ايران كسى حتى يك دورهء كامل از نسخه‌هاى خطى اين اثر را نمىشناخت . مثلا مرحوم استاد مجتبى مينوى در سال 1349 چنين نوشت : اين كتاب ( احياء علوم الدين ) را در 620 هجرى ، مقارن با استيلاى مغول بر ايران ، دانشمندى در دهلى در دربار شمس الدين ايلتتمش ، به نام وزير او ابو المعالي محمد بن فخر الملك شرف الدين ابى سعد ( يا أبي سعيد ) الجنيدي ، به فارسى ترجمه كرد . نسخه‌هاى متعدد قديم و صحيح از آن در دست است ( بنده هنوز نسخهء كاملى از آن نديده‌ام ) و سزاوار است كه ارباب همت و استطاعت به چاپ كردن اين ترجمه - اگر تمام باشد - يا به واداشتن كسى به ترجمه‌اى تازه و كامل و آن را چاپ و منتشر كردن ، منّتى بر فارسى زبانان بگذارند و يكى از كتابهاى بزرگ عالم را در دسترس عامه قرار دهند « 1 » . آقاى احمد منزوى نيز در مهر ماه سال 1349 نوشت : ترجمهء احياء علوم الدين . . . مترجم مىنويسد : در اواخر سال 620 ( ه ق ) خدمت مؤيد الملك محمد فرزند فخر الملك أبو سعيد جنيدى رسيدم . اشاره كرد كه احياء علوم الدين را به پارسى درآورم . بنگريد : پيش گفتار چاپ ترجمهء احياء علوم الدين از خديوجم « 2 » . خوشبختانه تا اين تاريخ رقم نسخه‌هاى خطى شناخته شده از اين ترجمهء فارسى به چهارده نسخهء قابل استفاده از بخشهاى مختلف احياء رسيده است . نسخه‌هاى آشفته و ناقص ديگرى هم پيدا شده كه بيشتر آنها را آقاى احمد منزوى فهرست كرده‌اند ، ولى نگارندهء اين سطور در مورد چاپ اول - و چاپ حاضر - تنها از آن نسخه‌هايى بهره گرفت كه خود پس از سفرهاى دور و دراز به كشورهاى شرق و غرب ، همچون سوريه و مصر و عراق و شوروى و افغانستان و تركيه و پاكستان و انگليس ، فراهم آورد ، و اينك به اختصار معرفى مىشود : نسخه‌هاى خطى ترجمهء فارسى احياء علوم الدين 1 - نسخهء بريتيش ميوزيم ، كه عكس آن را مرحوم ميرزا محمد خان قزوينى تهيه كرده و هم اكنون در كتابخانهء ملى ايران موجود است . اين نسخه تنها شامل « ربع عبادات » است .

--> ( 1 ) مينوى ، « غزالى طوسى » ، مجلهء دانشكدهء أدبيات و علوم انسانى مشهد ، سال 6 ، ش 2 ، ص 282 - 294 . ( 2 ) احمد منزوى ، فهرست نسخه‌هاى خطى فارسى ، چاپ تهران ، ج 2 ، ص 1082 .