هنوز نيافريده‌اند . بهشت آنگاه آفريند كه مطيعان را اندر خواهد آوردن ، و دوزخ آنگاه آفريند كه كافران و عاصيان را اندر خواهد آوردن . و اين از بهر آن است كه ايشان عذاب گور را باطل دارند چون به وجود دوزخ مقر آيند لازم آيد . و نيز مر آدم عليه السلام كه خداى تعالى خبر داد كه : اسْكُنْ أَنْتَ وَ زَوْجُكَ الْجَنَّةَ . گويند اين بستانى بود به زمين فلسطين . و نيز چنين گويند كه چون امروز اندر آمدن به بهشت و دوزخ نيست ، آفريدن [ را ] فايده‌اى نباشد . و باز نزديك ما هر دو آفريده‌اند از بهر آنكه خداى تعالى اندر صفت دوزخ گفت : وَقُودُهَا النَّاسُ وَ الْحِجارَةُ أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ . يعنى خلقت و هيئت اگر آفريده نبودى معد نبودى . [ و اندر صفت بهشت گفت : وَ جَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ . و اگر آفريده نبودى آماده نبودى . ] و به قصهء قوم نوح گفت : مِمَّا خَطِيئاتِهِمْ أُغْرِقُوا فَأُدْخِلُوا ناراً . همچنان‌كه عرق بر ماضى افگند ادخال نار بر ماضى اوگند . و اگر ناآفريده بودى دخول اندر معدوم محال بودى . و نيز به قصهء آل فرعون گفت : النَّارُ يُعْرَضُونَ عَلَيْها غُدُوًّا وَ عَشِيًّا وَ يَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذابِ . پيش از دخول نار به قيامت اندر دنيا عرضه كردن بر آتش ياد كرد و بر معدوم عرضه كردن محال است . و نيز پيغامبر گفت صلى الله عليه و سلم : اندر تفسير اين آيت كه خداى تعالى گفت : وَ لا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتاً بَلْ أَحْياءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ ، قال يجعل ارواح الشهداء فى اجواف طير خضر و يسرح فى الجنة بالنهار حيث شاءت و تاوى بالليل [ الى ] قناديل معلقة تحت العرش . و اگر بهشت نامخلوق بودى اندر معدوم چرا كردن محال بودى . و نيز پيغامبر گفت صلى الله عليه و سلم : ابردوا بالظهر فان شدة الحر من فيح جهنم . و به خبرها آورده‌اند كه دوزخ به سالى اندر دو بار دم زند يكى به تابستان ، آن سختى گرما از دم زدن دوزخ باشد ؛ و ديگر به زمستان ، آن سختى سرما و زمهرير بازدم زدن وى باشد ؛ و معدوم را دم زدن محال است . اما آنكه گفتند كه چيزى كه