الباب الأوّل فى العلم العلم دليل المعرفة يدلّ عليها ، فاذا جاء المعرفة ، سقط رؤية العلم ، و بقى حركات العلم بالمعرفة يعنى علم ، دليل معرفة است ، و چون معرفت آمد ، ساقط گردد ديدن علم ، و باقى ماند حركات علم ، بسبب معرفت . « علم » در عبارات ، گاهى مطلق ذكر مىشود ، و گاهى در مقابل معرفت ، و قسم اوّل عبارت است از دانش كه مشتمل بر انواع است كه گاهى اطلاق مىشود : بر نور توحيدى ، كه در فطرت ارواح و عقول ، مودّع است ، الّا اينكه آن علم ، بسيط است ، و به‌منزلهء تخمى است كه چون به اراضى نفوس و ابدان متنزّل گرديد ، بايد با آب و هواى نفحات ربّانى ، و الطفهء توجّهات شيخ كامل ، و عمل پرورش نشو و نما يافته ، علم بعلم حاصل گشته ، و شاخ و برك و ثمر بدهد ، و گاهى بر علم مكتسبهء نفس‌شناسى و خدا دانى ، كه نتيجهء عمل و از يمن تربيت عالم لدنّى ربّانى ، در مقامات و حالات و مكاشفات و تجلّيات روى مىدهد ، كه بعبارة ديگر علم موهوبى موروثى ، و علم سلوك و خداشناسى ، و معرفت و حال ، و وجد و جذبه ، مىنامند و در حديث وارد است كه . من عمل بما علم اورثه اللّه علم ما لا يعلم و اين علم كه نتيجهء عمل است مراتب و درجات دارد كه در قرآن مىفرمايد : وَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجاتٍ ، « 1 » وَ قُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْماً ، « 2 » تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ ، وَ رَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجاتٍ « 3 » و در اين علم است كه در درجات اطوار سبعهء و اربعهء نفس و قلب ، متدرّجا از باطن ، كه مرآت علم است جلوه مىنمايد ، و علم مكاشفات و تميز الهامات ، و نداء ، و هاتف و لمّهء ملكى ، و نفسى و رحمانى ، و علم فراست و ولايت ، و بصيرت قلبيّه ، و علم منايا و بلايا ، و قضايا ، كه خضر عليه السلام ، به حضرت موسى پيغمبر ، نشان داد و علم به ضماير مردم ، و مخفيّات امور همه در تحت اين علم است ، كه هم شامل معرفت است ، و علماء كه در قرآن و احاديث ، فضائل و مدايح ايشان مذكور است عالمان اين علمند ، كه ببركات آنها فيوضات و رحمت بر مخلوقات مىرسد ، كه انبياء و

--> ( 1 ) آيهء 58 از س 12 - يعنى براى كسانى كه دانش معرفت داده شده درجات بلندى هست . ( 2 ) س 20 آيهء 113 - يعنى اى رسول ما بگو كه خدايا دانش من افزون كن . ( 3 ) س 2 آيهء 254 يعنى اين رسولان ما برخى از آنان را بر برخى ديگر فزونى داديم و برخى از آنان را خداوند بر برخى ديگر بلندى پايه داده است .