خواجه‌اى چون نظام الملك بر ايشان تطاول كند كه ايشان را عطاياى بسيار داده است و شفقتهاى بىمر نموده « 1 » ، و ابو المعالى نگارگر « 2 » مؤمن و معتقد بوده است و هرگز بشتّامى و لعّانى معروف نابوده « 3 » به حمد اللّه ، امّا خواجه ابو تراب دوريستى - رحمه اللّه - پسر خواجه حسن بود ، و خواجه حسن پسر شيخ جعفر دوريستى مشهور در فنون علم و مصنّف كتب و راوى اخبار بسيار ، و از بزرگان اين طايفه و علماى بزرگ ، در هردو هفته نظام الملك از رى بدوريست رفتى و از خواجه جعفر سماع « 4 » اخبار كردى و بازگشتى از غايت فضل و بزرگى او ، و اين خاندانى است بعلم و عفّت و امانت مذكور ، خلفا عن سلف ، و اين خواجه حسن كه پدر بو تراب است با نظام الملك حقّ خدمت و صحبت و دالّت « 5 » داشته و در حقّ او مدح گفته و بشتّامى و لعّانى چون موسوم باشد آن را كه قصيده‌ها باشد در فضائل صحابهء كبار ؟ ! و از آن يكى اين است كه تخلّص كرده است بمدح خواجه نظام الملك - رحمة اللّه عليه - و آن اين است ؛ شعر « 6 » : من قال فيك أبا بكر خنى « 7 » فأنا * منه برىء و ألقاه من اللّعنا

--> ( 1 ) - ع : « و شفقتهاى بىمر بوده » ث ب : « و شفقتها برده » م : « و شفقتها نموده » . ( 2 ) - ح د « نگار كن » . ( 3 ) - م ب ح د : « نبوده » . ( 4 ) - ح : « استماع » . ( 5 ) - ح م ب د : « و الفت » در منتهى الارب گفته : « دالّه » اسم است ادلال را اى ما تدلّ به على حميمك قال فى الغريبين : هو شبه جرأة عليه » زمخشرى در اساس البلاغه گفته : « لفلان علىّ دلال و دالّة » و در أقرب الموارد گفته : « الدّالّة أيضا ما تدلّ به على صديقك و الجرأة يقال : له عليه دالّة أى جرأة بسبب وجاهته عنده » . ( 6 ) - در تصحيح اشعار بضبط نسخه بدلها به جهت كثرت آنها نپرداختيم و به نظر تصحيح كرديم به جهت مشوّش بودن نسخه‌ها . با خرزى در دمية القصر در باب چهارم كه در ذكر شعراى رى و جبال و اصفهان و فارس و كرمان است گفته ( ج 1 ؛ ص 495 چاپ دار الفكر ) : « الحسن بن جعفر بن محمّد الفارسىّ - مدح الصاحب نظام الملك بقصيدة اخترت منها قوله فيها : « أحيا البلاد بعدله و أسامهم * من ظلّه فى الرّوح و الريحان » « و بنى القباب بأرض فارس مغرما * بحماية اللّاجى و فكّ العانى » « فالنّاس فى أمن بعزّ ظلاله * و الشّاة فى ورد مع السرّحان » « و لحبّ دين اللّه يكرم أهله * و يخصهم بالعدل و الاحسان » . ( 7 ) - الخنى محرّكة الفحش فى الكلام يقال : كلمه بالخنى .