بالجمله هر دو اين مذهب اقتضاء ميكنند عدم استحقاق بارى تعالى حمد را برين امور . امّا اوّل ازين جهت كه لازم ذات اويند ، و امّا ثانى ازين حيثيّت كه واجب‌اند برو ، پس فاعل مختارى نيست كه كردهاى او از تفضّل باشد و اين دو صفت را اشعار به آنست ، چنانچه مذهب اشاعره است . امّا جواب از جانب حكما بر نحويست كه سمت ذكر يافت و امّا از جانب معتزله بدان كه ايشان قائل نيستند بوجوب جميع آنچه از بارى تعالى بظهور آيد از اصناف نعم و احسان و انواع كرم و امتنان تا موصوف بفردى از افراد تفضّل نگردد و مستحقّ سپاس و ستايش بر چيزى از آنها نشود ، بلكه ايشان قائلند بوجوب بعض اشيا بر او مانند الطاف كه مقرّب بطاعات و ايصال ثواب بر اداء عبادات‌اند فلا محاله لازم نيايد كه مستحقّ محامد بر آثار رحمت بىغايت خود نباشد ، و تمام تحقيق اين مرام در علم كلام است . لطيفة ذكريه بدان كه از اوّل سورهء مباركه تا به اين آيه ، نظر به حال عارف است در اوايل سلوك از ذكر و تأمل در اسماء بارى چنانچه در « الْحَمْدُ لِلَّهِ » است ، و نظر در آلاء و نعماء او چنانچه در « رحمن و رحيم » است ، و استدلال از صنايع او چنانچه در « رَبِّ الْعالَمِينَ » است ، و نظر در جزاء اعمال چنانچه در « مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ » است . [ لطيفة قدسيه فاستغفروا بانوار الاسماء الخمسة : اللّه ، الربّ ، الرحمن ، الرحيم ، المالك على تأديب هذه الحواس الخمسة ، و من الظاهر أن الشطر الاول من هذه السورة مشتمل على الأسماء الخمسة للّه ، فيفيض انوارها على الاسرار ؛ و الشطر الثانى منها