امام الحرمين و ديگران ، گفتار آنان را نقد و بررسى مىنمايد . استاد سيّد جلال الدين آشتيانى در اين باره مىنويسد : « يكى از اساتيد بزرگ فلسفه و حكمت و كلام در دوران اخير فيلسوف علّامه و حكيم متألّه آخوند ملّا عبد الرزّاق لاهيجى است كه از اعاظم تلاميذ آخوند ملّا صدرا و از اجلّهء محقّقان عصر خود در حكمت مشاء و اشراق و يكى از بزرگترين متكلّمان در چهار قرن اخير بلكه يكى از محقّق‌ترين متكلّمان در دورهء اسلامى مىباشد . آنگاه پس از شمردن قسمتى از تأليفات ارزشمندش مىافزايد : « اين تأليف ملّا عبد الرزاق ( حاشيه بر شرح اشارات خواجه ) حاكى از عظمت مقام علمى اوست و در بين محقّقان بعد از خواجه به جز ملّا صدرا و مير داماد ، به عقيدهء نگارنده نظير ندارد . ولى همان گونه كه استاد ما آقاى ميرزا ابو الحسن رفيعى قزوينى فرموده است : مقامات و مراتب علمى و قدر اين فيلسوف ، مخفى مانده است . » « 1 » 2 - آگاهى عميق ، به افكار و عقايد ديگران در تمام نوشته‌هاى حكيم لاهيجى ، آگاهى عميق وى به افكار و عقايد فلاسفه ، متكلّمين و پيروان ملل و نحل ، مذاهب و فرق اسلامى از : اشاعره ، معتزله ، مجبّره ، مفوّضه ، كيسانيه ، ناووسيه ، فطحيّه و . . . بطور آشكار به چشم مىخورد . و براى نمونه در همين كتاب ملاحظه كنيد در مورد پيدايش مذهب اشعرى و اعتزال ، نظرات مختلف پيرامون معاد ، تناسخ ، عالم مثال ، ديدگاهها در مورد درك و شناخت حقائق از حكمت مشاء ، اشراق ، تصوّف ، عرفان ، نظرات مختلف پيرامون چگونگى حدوث افعال آدمى كه آيا به شكل جبر است و يا اختيار ؟ و . . . . در همهء اين موارد حكيم ما با واقع‌بينى و ابزارى كه جهت بررسى اين نوع مسائل دارد ، دربارهء آنها به بحث و بررسى مىپردازد و در بسيارى از موارد ، مطالب

--> ( 1 ) منتخباتى از آثار حكماى الهى ايران ج 1 ص 272 ، و ما به خاطر شناساندن شخصيّت مخفى مانده حكيم لاهيجى به برگزارى كنگره و چاپ كتابهاى او اقدام كرده‌ايم .