فصل بيستم از باب دوّم از مقاله سوّم در بيان معراج آن حضرت بدان كه اگر چه كيفيّت وقوع معجزات و خوارق عادات و جواز آن على الاطلاق مبيّن شد ؛ ليكن خصوص معجزهء معراج ، بنابر استبعادى عظيم كه در خواطر قرار يافته ، به سبب آنچه مشهور شده از فلاسفه از « 1 » امتناع خرق افلاك محتاج به زيادتى بيان است . و لهذا اختلافى عظيم در ميان اهل ملّت در آن واقع شده ، بعضى بر آنند كه آن قضيه در منام واقع شده ، و جماعتى بر آنند كه در يقظه واقع شده بود . ليكن به روح تنها ، لا مع الجسد . و بعضى به جسد قايلند لكن ، إلى المسجد الأقصى ؛ لا إلى فوق السماء . و حق آن است كه در يقظه بود و با جسد از مكّه تا مسجد اقصى ، و از مسجد اقصى إلى فوق السّماء . چنان كه دالّ است بر آن احاديث وارده در قضيه معراج « 2 » ، و مخالفين مستندند يا به مجرد استبعاد مانند ؛ اكثر معتزله ، و يا به آنچه مروى شده از عايشه كه گفت : « و اللّه ما فقد جسد محمّد صلى اللّه عليه و آله و سلم « 3 » » . و از معاويه كه گفت : « إنّها كانت رؤيا صالحة « 4 » » . و ضعف روايتين ، سيّما كه در مقابل احاديث مستفيضه ، و قول اكثر عظماى « 5 » علماى ملّت وارد شده ، محتاج به بيان نيست . و امّا استبعاد ، چون در اكثر مستند به قول مشهور از

--> ( 1 ) ب ، ج : « از » ندارد . ( 2 ) بحار الأنوار 18 / 410 - 282 . ( 3 ) همان مأخذ 18 / 291 . ( 4 ) همان مأخذ 18 / 291 . ( 5 ) الف : « عظماى » ندارد .