مسند ، رسالت را رجوع به استكشاف از زبان وافى بيان آن حضرت و ساير مردم را استعلام از خدمت مقربان درگاه رسالت ميسّر و مقدور مىگشت . و همچنين بعد از زمان رسالت ؛ خواص امت را استفاده از خدمت حضرت امير المؤمنين - صلوات اللّه و سلامه عليه - و عوام را از خدمت خواص مقرر بود و مسلمانان ممنوع بودند از گفتگو كردن در امور دينى و مجادله نمودن در معارف يقينى ؛ و آن حضرت در اكثر زمان اگر چه از مقرّ خلافت و امامت ظاهرى بنابر مصلحتى كه مىدانست و مأمور بدان بود ممنوع بود ، امّا در امور دينى و مسائل علمى مسلميّتى نداشت كه احدى را ياراى مخالفت صريح تواند بود . و بعد از زمان حضرت امير المؤمنين - صلوات اللّه و سلامه عليه - طغيان ارباب عدوان به نوعى بالا نگرفت كه علماى اهل بيت پيغمبر صلى اللّه عليه و آله و سلم را ، كه اوصياى آن سرور بودند ، ميسّر شود اظهار علوم دين كردن و اجراى احكام شرع مبين نمودن ؛ و بدين سبب عموم « 1 » الناس محروم شدند از تحقيق و تفتيش مسائل علمى و مطالب نظرى ، مگر قليلى از نيك بختان شيعه كه مستعد به معرفت ائمه دين و موفق به ملازمت علماء طاهرين بودند و خدمت ايشان را بر نفس و اهل و مال برگزيده و كمر اطاعت و بندگى محكم بر ميان اعتقاد صادق بسته ، در خفيه تحقيق علوم دين مىنمودند . و ساير مسلمانان كه به سبب اغواء و طغيان ائمّه جور و اقتضاى هواى نفس امّاره توفيق اهتدا نيافتند ، محتاج شدند كه به فكرها و رأيهاى ناآزموده ناپرورده به منطق ناسنجيده ، به ميزان نظر ، خوض در مسائل علمى و معالم دينى نمايند ، چه تحصيل معارف اگر چه نظرى است و عقل عقلا در تحقيق آن مستقل ، ليكن هرآينه نظر صحيح مشروط به شرايط و موقوف به قوانين و ضوابط چند است كه حكماى سلف به ارشاد انبياء ماضى - عليهم السلام - به تدريج و تعاقب

--> ( 1 ) الف : عوام .