و حكماى مشّائين مثل ارسطو و ابى نصر و ابى على و اتباع ايشان و بعضى از حكماى متقدّم بر ارسطو نيز قائلند به علم حصولى . و شيخ شهاب الدين سهروردى كه مشهور است به شيخ اشراق و ترجمان حكماى اشراقيين است ، قائل است به علم حضورى و مىگويد طريقه اشراق نيست مگر علم حضورى « 1 » . و بالجمله اين مذهب ، اعنى قول به علم حضورى در واجب ، از شيخ اشراق ظاهر شده و بعد از او اكثر محققين از حكما و متكلّمين اختيار اين طريقه نموده‌اند ، و مختار حكيم محقق كامل خواجه نصير طوسى نيز اين طريقه است . و شيخ اشراق در كتاب تلويحات گويد : مدتى در مسألهء علم واجب فكر كردم و مذكور در كتب بر من منقّح نمىشد تا شبى در خلسه شبيه به رؤيا حالتى روى نمود و در آن حالت امام مشائين ارسطاطاليس را ديدم و به او از صعوبت اين مسأله شكايت كردم ، و او مرا از تنبيه بر حال نفس و علم او به قوى و صور مدركهء خود دلالت به كيفيّت علم واجب تعالى نمود . « 2 » و خواجه نصير طوسى - قدس سرّه - در شرح اشارات بعد از نقض مذهب شيخ اختيار طريقه اشراق نموده مىگويد : علم تو به صور حاصله در ذهن تو ، به نفس آن صور است نه به صورى ديگر و الّا تزايد صور إلى غير النهايه لازم آمدى ، پس هرگاه علم تو به صور ، با آنكه علت مستقله صور نيستى ، به حضور نفس آن صور باشد نزد تو نه به حصول صورى از آن صور در تو ، پس چه گويى در علم واجب تعالى به اشياء كه بذاته علّت مستقله اشياست . « 3 »

--> ( 1 ) المشارع و المطارحات ص 489 - 487 . ( 2 ) تلويحات ص 70 . ( 3 ) اشارات 3 / 304 .