كند به اين قوه جميع روايح را ، به سبب وصول هواى متكيّف به كيفيّت رايحه به خيشوم . و بعضى گويند به سبب وصول بخار منفصل از ذى رايحه به مخالطت اجزاى هوايى به سوى شامه ؛ و بعضى گويند به سبب تأثير ذى رايحه در شامه بدون تكيّف هوا و تبخّر اجزاء ، و اقرب مذهب اوّل است . چهارم ذايقه و آن قوّتى است كه حامل آن روحى است كه در عصبهء جرم لسان سارى است . و نفس به اين قوت ادراك كند جميع طعوم را به واسطه رطوبت لعابيّهء متكيّفه به كيفيت طعم و يا مخلوطه به اجزاى ذى طعم ، على اختلاف « 1 » كما مرّ في الشّامة . پنجم لامسه و آن قوتى است كه حامل آن روحى است سارى در اكثر اعضا . و نفس ادراك كند به اين قوت جميع كيفيات ملموسه را ، مثل حرارت و برودت و رطوبت و يبوست و خشونت و ملاست و لينت و صلابت و ثقل و خفّت . و بعضى گويند لامسه يك قوت است كه نفس به آن قوت واحده ادراك اضداد مذكوره كند ؛ و بعضى گويند قوتهاى متعدده است كه به هر قوتى جنسى از تضاد را ادراك كند . و امّا پنج حسّ باطن : اوّل حسّ مشترك است و آن قوتى است در مقدّم بطن اوّل دماغ كه متعدى شود به سوى او و مرتسم شود در او جميع صور محسوسه به حواس ظاهره . و اين قوت را تشبيه كرده‌اند به حوضى كه از پنج جدول آب در او ريخته شود ، و حواس ظاهره را جاسوسان اين قوت گفته‌اند كه هر كدام هر چه بيابند خبر به او رسانند .

--> ( 1 ) الف : المذهبين .