كه محيط است به مركز و گفته‌اند كه در نهايت لطافت و شفافى است ، چنانچه بعضى از اكابر حكايت كرده مشاهده خاكى از بعضى قنوات كه به دست احساس آن مىكرده‌اند و به وزن در مىآمده اما مرئى نمىشده ؛ و اين كره ارض واقع است در ميان كره آب ؛ چنان كه قريب به ربعى از او از آب بر آمده ، به سبب مسكن حيوانات و نباتات ؛ كه ربع مسكون عبارت از آن است ، و آن ربعى است مستطيل طولش از مغرب به مشرق و عرضش از خط استوا - كه دائره‌اى است بر روى زمين محاذى معدّل النهار - تا به موضعى كه مسامت قطب شمالى باشد ؛ چه زمين از قطع دايرهء استوا و دايره ديگر كه به دو قطب دايرهء استوا و به دو نقطهء محاذى مشرق و مغرب اعتدال حقيقى نسبت به وسط معموره گذرد به چهار ربع مساوى مستطيل منقسم شود . طول هر يك به قدر نصف ؛ و عرضش به قدر ربع از دايرهء عظيمه « 1 » ، دو ربع جنوبى يكى فوقانى ، و ديگرى تحتانى ، و دو ربع ديگر شمالى كذلك ، و ربع فوقانى شمالى است كه مسكونى است و از آب بيرون . و گفته‌اند كه چون اوج آفتاب شمالى است و حضيض وى جنوبى ، كره آب به سبب قرب آفتاب منجذب به طرف جنوب شده ، و طرف شمالى منكشف گرديده ، و وقتى كه حضيض به حركت خاصهء خود منتقل به طرف شمال « 2 » شود ، تواند بود كه ربع شمالى در آب فرو رود ؛ و ربع جنوبى از آب برآيد ، كلّ ذلك بتقدير العزيز العليم . و اگر كسى خواهد كه تصور مجموع افلاك كلّيه و كلّيات عناصر كه مجموع سيزده كره‌اند ، بعضى محيط بر بعضى ، و مجموع عالم جسمانى [ كه ] كره‌اى است بزرگ مركب از اين كرات ثلاثة عشر نمايد ، استعانت از اين شكل مىتوان نمود .

--> ( 1 ) ب : و . ( 2 ) الف : شمالى .