مطلب بديهى است . و تأثير تربيت و تعليم و همنشين خوب و بد محتاج به بيان نيست . ببين مردم در صنايع به واسطهء تعليم به كجا رسيده‌اند و چه بسيار اشرار ، اخيار شدند و اخيار ، اشرار . اللّهمّ اجعل خاتمة امورنا خيرا بمحمّد و آله . تنبيه [ ميل طينت طيّب به طاعات و خبيث به معصيت ] ميل طينت طيّب و خبيث به طاعت و معصيت چون ميل گرسنه است به نان و ميل تشنه است به آب و ميل جوان است به جماع . پس هر چند عنان و اختيار به دست روح است و لكن صبر كردن و عنان چنين مزاجى كشيدن بسيار مشكل است به خصوص اگر چند مرتبه اطاعت مزاج نيز كرده باشد و طينت و عادت دست به هم داده باشند و اين است معنى ( و اسعده على ذلك القضاء ) 27 كه در دعاى كميل است . و مدخليّت داشتن قضاى الهى ، همين طينت بد است و اين است معنى حديث قدسى قريب به اين مضمون يا بن آدم انا بحسناتك اولى منك و انت بسيّئاتك اولى منّى 28 . لازمهء اولويّت اين است كه هر دو را مدخليّت باشد ، پس همانا چاره همين است كه كم كم به تدبير در مقام تبديل برآيند و به ضدّ مقتضاى طينت بد عمل نمايند و با نيكان مجالست نمايند تا خلاف او ملكه و او مضمحل و نابود شود و هو الموفّق . تنبيه [ مراد از عقل و جهل و جنود آنها ] از آنچه ياد نموديم ظاهر و بديهى شد كه مراد از عقل مقابل جهل ، ادراك واقع است و خوب را خوب دانستن و بد را بد دانستن و همين طور اعتقاد داشتن است . و مراد از جنود و لشكر ، اخلاق و ملكات و طينت خوب است چون عفّت و حلم و سخاوت و هكذا . و مراد از جهل و جنود او ، خلاف اين است ، كه خوب را بد دانستن و بد را خوب دانستن است و همين طور اعتقاد داشتن است و جنود او اخلاق بد و طينت بد است . پس مراد از اين جهل ، جهل مركّب است نه جهل بسيط . و رجوع به اخبار عقل و جهل بنما و در كلمات علماء ( قدس سرهم ) سير كن تا مطلب بر تو روشن شود . چنانچه حق تعالى در صفت منافقان مىفرمايد يَأْمُرُونَ بِالْمُنْكَرِ وَ يَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ وَ يَقْبِضُونَ أَيْدِيَهُمْ نَسُوا اللَّهَ فَنَسِيَهُمْ 29 . و در حق مؤمنان مىفرمايد يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ يَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَ يُطِيعُونَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ 30 . و هر دو در سورهء مباركهء توبه است .