بيان مواعظ هذه السّنه اعنى سنه 1280 عنوان [ اقسام تكليف ] قال اللّه تبارك و تعالى : أَ لَمْ تَرَ كَيْفَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا كَلِمَةً طَيِّبَةً كَشَجَرَةٍ طَيِّبَةٍ ، الى قوله تعالى ، وَ يَفْعَلُ اللَّهُ ما يَشاءُ كه در سورهء مباركهء ابراهيم است . 1 تكليف بر سه قسم است : اصول دين و تهذيب اخلاق و فروع دين عمليه . اصول دين هر مطلبى است كه اصل مأمور به و مكلّف به تحصيل علم و اعتقاد و بعد بقاى بر آن باشد نه آنكه مقصود عمل باشد و علم از بابت مقدمهء مطلوب باشد . و اصول دين چهار است : خداشناسى و پيغمبرشناسى و امام‌شناسى و معادشناسى ؛ و در غير اين چهار ، مقصود عمل است و علم مقدمه است . پس عمل بىتقليد صحيح است و لهذا امامت و معاد از اصول دين است اگر چه اين دو را ممّا جاء به النبىّ ( ص ) و غير مستقلات عقل بدانيم چون صلاة و حج مثلا . و مقصود از علم اخلاق شناختن اخلاق حسنه كه مقرّب الى اللّه است و تعديل انسان است و اخلاق سيّئه كه مبعّد و اعوجاج انسان است ، بعد بيان تدبير تحصيل اخلاق حسنه است اگر نباشد و تدبير ثبات آنهاست اگر باشد و تدبير ازالهء اخلاق سيّئه است اگر باشد و تدبير ثبات خلوص از آنهاست اگر نباشد . غرض كشت آن درخت و قلع آن درخت است . و يك معنى إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ 2 شايد اين باشد . و امّا درخت حسد مثلا در دل كاشتن و به ظاهر بدن و يد و لسان در مقام ضرر محسود للّه بر نيامدن اين مسألهء فقهى است . پس اعمال جوارح ، بسيارى از ايشان مناسب تحصيل اخلاق حسنه است چون زكات و صوم ، و ترك اخلاق سيّئه است چون ترك غيبت و زنا و سرقت و هكذا . و بسيارى از نواهى مناسب زوال اخلاق حسنه و حصول اخلاق سيّئه است . پس اين اعمال مقدمهء اخلاق است و كذا اخلاق مقدمهء عقايد است اذا التّشبّه