خيزد بىاختيار ، و از اين اعتقاد محبت و عداوت و حب و بغض و ميل و بىميلى خيزد قهرا و بىاختيار ، و حب و بغض و ميل و بىميلى منشأ شوق و عزم شوند و چون عزم به حدّ كمال و جزم رسد بدن به گردش و حركت در آيد از براى فعل و ترك ، و محال است كه با عزم جزمى يكى از فعل و ترك مقدور به عمل نيايد . پس عزم چون موج است و بدن بيچاره چون تخته پاره است كه بر روى دريا افتاده باشد ، و يا بگو عزم چون باد و نسيم است و بدن چون برگ درخت كه به محض جنبش موج و وزيدن نسيم برگ و تخته بىاختيار به حركت درآيند و هر سمت كه موج و نسيم حركت دهد ايشان به آن سمت حركت كنند . اين بود بيان رنگ گرفتن و رنگين شدن دل از خم علم و دانش . اما بيان نقش گرفتن قلب از عمل اين است كه هر عملى كه از شخص صادر شود در دل اثرى كند و نقشى زند و چون آن كار را دوباره نمود آن رنگ و نقش ظاهرتر و سيرتر و قدرى ثابت‌تر شود و چون بسيار مكرر شد آن رنگ و نقش در تمام دل خوب جا گيرد بطورى كه زمان بسيار و سال‌هاى بىشمار بماند و چون به اين مقام رسيد آن رنگ و نقش را ملكه و خلق گويند و صفت و عادتش نام نهند . پس آن رنگ كه دل از علم و ادراك گيرد نام او اعتقاد و حب و بغض است و آن نقشى كه دل از عمل و فعل و ترك پذيرد نام او خلق و ملكه است . و محال است كه اين خم آن كار را نمايد و ممتنع است كه آن خم فائده اين خم را بخشد . اگر شخص هزار سال به خط خوش نگاه كند ملكه خوش‌نويسى پيدا نكند و اگر هزار سال تصوير صبر و جود و بخشش و عفو و ساير اخلاق و صفت‌ها نمايد محال است كه ملكه آنها را دريابد و همچنين اگر هزار سال كسى را به شغلى وادارند كه نفع و ضرر آن نفهميده باشد محال است كه اعتقاد و محبت و عداوت در او پيدا شود . پس بديهى شد كه به محض علم و ادراك ، اعتقاد حاصل شود و محتاج به تكرار نيست و لكن به محض عمل ، ملكه و خلق حاصل نشود و لا بد محتاج به تكرار عمل است ، چه عمل فعل باشد يا ترك ، زيرا كه مثل صبر و حلم و وقار و امثال ايشان ملكاتى هستند كه حاصل نشوند مگر از تكرار ترك . و هم بديهى شد كه عمل محتاج به علم است و ملكه محتاج به عمل ، بلى سهولت و كثرت عمل محتاج به ملكه است و از خود عمل نيز حدس‌ها و تجربه‌ها و علم‌ها حاصل شود . پس اول علم است ، بعد عمل ، بعد ملكه ، بعد سهولت و كثرت و شدت و خوبى و تناسب عمل ، زيرا كه شخص تا ملكه نوشتن مثلا نداشته باشد نتواند ده الف مناسب و مثل هم نويسد . و ايضا