آن است به جهت آنكه رفتن و برگشتن معقول و متصور نيست مگر آنكه چيزى باشد كه موضوع هر دو باشد . ما از امكان و محال او گذشتيم ، منصفى مىخواهم كه بگويد من مىتوانم كه فرض كنم و تصور نمايم سفيدى را مثلا كه معدوم شد و بعد موجود شد و حال آنكه دو سفيدى تصور نكنم يكى آنكه معدوم شد و يكى آنكه دوباره موجود شد بلكه همان يك سفيدى را موضوع حكم عدم و عود قرار مىدهم و مع ذلك حكم عدم را بر هيچ بار مىكنم . زيرا كه اگر بر چيزى بار كند و به غير او ممكن نباشد او معدوم صرف نشده بلكه او را مثل كاغذى فرض كرده و وجود را مثلا سفيدى و عدم را مانند سياهى ، پس مركّبى آمد و سفيدى را برد ، پس شسته شد باز سفيد شد . خلاصه ما از نقيضين گذشتيم ، همين را مىخواهيم كه بدون بقاى موضوعى و ماده و محلّى ، دو حكم متضاد بر چيزى صادق آيد و حال آنكه نباشد چيزى . و اما آيات و اخبار هلاك و فنا و بطلان و عود را دلالتى نيست بر اين مطلب چنانچه خود او ( قدس سره ) اعتراف نمود ، به جهت آنكه همهء اين‌ها بدون تأمّل و شك صدق مىكند با زوال صور و عود او با بقاى محلّ و ماده . شكى نيست كه آب چون هوا شود آب فانى شده و معدوم گرديده و چون همان هوا برگشت و آب شد عود نموده و هكذا . سرّ آشكارش اين است كه هر مرتبه از وجود را اسمى است و چون آن مرتبه ترقى كرد و به مرتبهء بالاتر رفت بالبديهه ديگر مرتبهء اول صادق نيايد و آن اسم گفته نشود و همان مرتبه كه رفته همان صادق آيد و اسم همان مرتبه گفته آيد و همين است اگر يك مرتبه تنزّل كند . پس آب و هوا و باد و آتش و خاك و نبات و حيوان و انسان و جن و ملك و پيغمبر و رسول و اولو العزم و همچنين هر گياه خاص و هر حيوان خاص و هر معجون و مركّب خاص و هر عمل شرعى خاص ، هر يك از اينها اسم است از براى چيز خاصى و مقام خاصى كه اگر آن مقام يك پله بالاتر رود و به مقام ديگر رسد و يا يك درجه پائين‌تر آيد و به مقام ديگر رسد البته آن مقامى كه داشت و آن خواص و اسمى كه داشت بالمرّه زايل و معدوم و بر طرف شوند و اسم و خواص اين مقام تازه در او حادث شود و حاصل آيد با آنكه امر مشتركى در ميان مانده و معدوم مطلق نگشته . حال گوئيم اعتقاد ما و همه مسلمين بلكه اهل هر دين اين است كه خداوند حكيم عادل متعال همهء كسانى را كه اهل جزا هستند ، از ملائكه و جن و انس و غير اين و آن كه او داند و ما ندانيم ، همه را بعينه در قيامت و عالم آخرت خواهد آورد و جزاى هر يك را از نيك و بد خواهد داد و