نپردازند ، و ايشان را در سلوك سبيل خدا مقامات است كه اول آن بعد از تيقّظ ، توبه است از سيّئات ، و آخر آن توبه كردن و گذشتن است از هر چه غير اوست و بيرون آمدن است از گناه حقيقى كه عبارت است از وجود مجازى كما قيل : « وجودك ذنب لا يقاس به ذنب » . و در بين اين مقام مقامات است كه اكابر مشايخ اين طبقه عليّه حصر آن در هزار مقام كرده در كتب و مؤلفات خود ذكر نموده‌اند . و شيخ الاسلام خواجه عبد اللّه انصارى در كتاب منازل السائرين « 1 » بناى مقامات بر صد مقام كه اصول است گذاشته . پس هر مقامى را مقسوم به ده قسم كه هر قسمى از آن مقامى است ساخته ، و آخر اين مراتب را كه گذشتن از جميع ماسواست مرتبهء فنا خوانند نه به نحوى كه فنا ملحوظ باشد ، بلكه فناى از فناها مراد است كه عبارت باشد از باقى شدن به بقاى حق . و شيخ رئيس در كتاب اشارات بابى نفيس در جمع و شرح مقامات عارفين عقد نموده . و امام فخر رازى در شرح آن گفته : انّ هذا الباب أجلّ ما في [ هذا ] الكتاب فانّه مرتّب فيه علوم الصوفيّة ترتيبا ما سبقه إليه من قبله و لا لحقه من بعده . » « 2 » و محقق طوسى - قدّس اللّه روحه - كلام شيخ را شرحى لايق بر نهجى وافى نموده . و از آنچه ما در اين وجيزه اشارت اجماليه نموديم ظاهر شد كه مطلب عرفا شريفتر و عزيزتر است از مطلب حكما ؛ چه مطلب حكما قطع تعلّق نفس ناطقه است از جسمانيّات و پيوستن به ملأ أعلى و عالم مجرّدات ، و مطلب عرفا قطع نظر از جميع ماسواست و تحصيل مقام فنا و پيوستگى به عالم بقا . و مطلب عرفا و حكما هر دو بالاتر است از مطلب زهّاد و عبّاد ، چه مطلب ايشان گذشتن از جسمانيّات نيز نيست ؛ بلكه گذشتن است از بعض لذّات جسمانيّهء دنيويّهء فانيه به توقّع لذات جسمانيّهء اخرويّهء باقيه « 3 » و اللّه يهدى من يشاء الى صراط مستقيم .

--> ( 1 ) . منازل السائرين چاپ قاهره از ص 8 تا 110 ، آنها را شمرده است . ( 2 ) . شرح الاشارات 2 / 100 - 101 . ( 3 ) . در فرق ميان زاهد و عابد و عارف ببينيد كلام شيخ را در اشارات ، مقامات عارفين ، شرحى الاشارات 2 / 104 .