[ بيان خلق و تقسيم آن ] و خلق ملكه‌اى است نفسانى كه مقتضى سهولت صدور افعال باشد از نفس ، به حيثيتى كه محتاج به فكرى و رويّتى نباشد . و خلق بر دو گونه است : طبيعى و عادى . امّا طبيعى آن است كه اصل مزاج بدن اقتضاى آن كند كه نفس فايض شده را لا محاله كيفيّتى و حالتى باشد مفطور با او ، مانند كسى كه از ادنى سببى جزع نمايد و ترس و بزدلى از او ظاهر شود . و مثل كسى كه سهلتر چيزى تحريك قوّت غضبيّهء او كند و بر اندك باعثى به غضب آيد ، و يا به أدنى سببى به افراط خنده كند يا به گريه درآيد و امثال اين . و اما عادى مانند كسى كه اوّل به رويّت و فكر كارى كند و به كثرت تكرار و ممارست عادت شود به نوعى كه محتاج به رويّت و فكر نباشد . و انقسام خلق به طبيعى و عادى چنان كه گفتيم مذهب محققين حكما است و شرذمه‌اى بر آنند كه خلق نمىباشد مگر طبيعى ، پس تغيير و تبديل اخلاق ممتنع باشد . و اين قولى است ضعيف ، چه معلوم و مشاهد است ، حدوث خلق و تبديل آن ، و اگر نه تأديب و تعليم بىاثر مىبود و مصاحبت با اخيار اصلا نفعى نداشت ، و مجالست با اشرار نيز زيان نمىبخشيد ، و بطلان اينها ضرورة معلوم است « 1 » . [ فائدهء تهذيب اخلاق ] پس بدان كه حكما را در تهذيب اخلاق دو غرض و مقصود است . يكى منقاد ساختن قوّت عمليّه مر قوّت نظريّه را كه در هيأت و آثار كه از اعمال در

--> ( 1 ) . قال الشّيخ الرئيس : و الدليل على أنّ الأخلاق إنّما يحصل من اعتياد الأفعال الّتى تصدر عن الأخلاق ما نراه من أصحاب السياسات و أفاضل الملوك فانّهم أنّما يجعلون أهل المدن أخيارا بما يعودونهم من افعال الخير و كذلك أصحاب السّياسات الرديّة و المتغلّبون على المدن و يجعلون أهلها أشرارا بما يعودونهم من افعال الشرّ . نك : گوهر مراد ص 668 .