غيرها ثابت و در صحاح مروى است . [ حدوث مذهب معتزله ] اكنون بر سر مطلب رفته تبيين و تتميم مقال نماييم « 1 » . چون رجوع مسلمين به آراى ناقصه و اهواى غير صائبهء خود شيوع يافت و از هر طرف ناقصان به صورت كاملان سر بر آوردند اعظم آنها « حسن بصرى « 2 » بود كه در مسجد بصره در لباس زهد و تقوى معركهء جدال و علم اضلال آراسته در مجلس او هر گونه گفتگو در مسائل و معارف نفيا و اثباتا به طول كشيد ، و اصحاب و تلامذهء بسيار فراهم آورده اختلاف در ميانه شاگردان او افتاد . [ رئيس المعتزله و اصل بن عطا ] و اوّل كسى كه تجاهر به مخالفت و منازعه با او نمود و اصل بن عطا بود « 3 » ، كه در بعض مسائل رأى استاد را فاسد دانسته رأى خود در نظرش رجحان يافت و بعد از مناظره و مجادلهء بسيار از مجلس او كناره گرفته ، از صحبت حسن اعتزال نموده و در پاى ستونى از ستونهاى همان مسجد معركهء در مقابل معركه او گرم نموده « 4 » هر كس كه رأى او را پسنديده بود بر سر او جمع آمده موافقت كرد و هنگامهء خلاف و نزاع عظيم

--> ( 1 ) . مقايسه شود با گوهر مراد ص 46 به بعد . ( 2 ) . وى در زمرهء تابعين و از صوفيان و محدثين و علماى معروف اهل سنت است كه در سال 21 يا 22 هجرى متولد و در سال 110 ه وفات كرده است . وى در جنگ جمل از يارى امير مؤمنان سرباز زد و در بصره حوزه درسى داشت و از نامه‌اى كه به امام مجتبى - ع - نوشته و نيز اظهارات ابن ابى العوجاء شاگرد او ، حيرت و سرگردانى او در مسأله « قدر » روشن است ( نك : تحف العقول ط قم بصيرتى ، ص 162 ، توحيد صدوق ، باب 36 ، ح 4 . ( 3 ) . وى در سال 80 متولد و در 131 ه . فوت كرده است از تأليفات او است السبيل الى معرفة الحق . وفيات الاعيان ج 6 / 8 ، امالى المرتضى ، ج 1 / 139 - 140 ، شذرات الذهب ، ج 1 / 182 و 183 و حوادث سال 131 ه ، المنية و الامل 19 - 20 و بحوث في الملل و النحل ، ج 2 ص 186 به بعد ، الانتصار 206 ، معجم الادباء 19 / 243 . ( 4 ) . نك : الفرق بين الفرق ص 21 ، وفيات الاعيان ج 6 / 8 ، ملل و نحل ج 1 / 48 ، خطط مقريزى ج 2 / 346 .