محمد علي حزين لاهيجي
29
فتح السبل ( فارسى )
ظاهر و هويدا است . و الحق عبارات معجز آياتش به درجهء عليا و ذروهء قصوى رسيده ، و نى كلك طوبى مثالش نيل خجالت بر چهرهء اكثرى از بلغا كشيده است « 1 » . محمد قدرت اللّه گوپا موى هندى در نتايج الافكار « 2 » : . . . در مراتب شعرى ، شاعر گرانمايه و ناظم بلند پايه بوده كه از طبع سليم و فكر مستقيم گوى سبقت از معاصرين ربوده ، اشعار آبدارش تشنگان بوادى سخن را به زلال خوشگوار معانى سيراب گردانيد و كلام با نظامش شايقان اين فن را به فصاحت و بلاغت در نظمپردازى رهنمون گرديد . نظم بىنظيرش از تكلّف مبرّا و ابيات دلپذيرش از تصنّع معرّا ، الحق داد سخنورى داده ، و ابواب نظمگسترى گشاده . . . مير غلامعلى آزاد بلگرامى او را جامع علوم عقلى و نقلى مىداند « 3 » . مدرس تبريزى او را از اكابر متأخرين علماى شيعه دانسته است « 4 » . و همينسان ديگر تذكرهنويسان و تراجمنگاران او را ستودهاند و از آراستگى او به صفات كريمهء اخلاقى سخن گفتهاند . نمونه اشعار حزين مقام علمى حزين كه علاوه بر علوم رسمى - كه در بيشتر آنها كتاب و رساله دارد - فراتر از پايگاه شاعرى اوست . و شاعرى اين گونه محققان تنها يك كشش ذوقى و روحى بوده است كه در آنها انگيزهء پديد آوردن چنين اشعارى شده است . هجرت ز حرم عقوبتم داد به هند * از هند جگرخوار كنم ياد به هند عصيان به ره جحيم مىبرد مرا * از طالع بد غلط شد افتاد به هند
--> ( 1 ) . تحفة العالم ، چاپ سال 1363 ، ص 413 . ( 2 ) . چاپ بمبئى ص 118 . ( 3 ) . سرو آزاد 255 - 526 . ( 4 ) . ريحانة الادب ج 1 / 326 .