امّا آثار ديگر او كه همگى در دورهء اقامت وى در يمگان به رشتهء تحرير در آمده‌اند ، از حيث مضامين و شيوهء نگارش مانند يكديگرند و از نمونه‌هاى برجستهء نثر فارسى در قرن پنجم به شمار مىآيند . موضوع كلّى اين آثار ، فلسفه و كلام اسماعيلى است و سبك نگارش آنها از سفرنامه كهن‌تر و به نثر دورهء سامانى نزديك‌تر است . اين كتاب‌ها از يك سو به جهت دارا بودن مطالب كلامى و فلسفى ، و از سوى ديگر از نظر سبك سخن فارسى داراى اهمّيّت ويژه‌اى است . در ميان آنها ، زاد المسافر مهم‌ترين تأليف ناصر خسرو است كه به سال 453 ق نوشته شده است . « 1 » اين كتاب تنها اثرى است كه ناصر خسرو در اشعار خويش صريحا از آن نام مىبرد و بدان مىبالد ، آنجا كه مىگويد : و ندر كتاب بر سخن منطقى * چون آفتاب روشن برهان كنم بر مشكلات عقلى ، محسوس را * بگمارم و شبان و نگهبان كنم زاد المسافر است يكى گنج من * نثر آن چنان و نظم از اينسان كنم « 2 » و نيز آنجا كه گفته است : ز تصنيفات من زاد المسافر * كه معقولات را اصل است و قانون اگر بر خاك افلاطون بخوانند * ثنا خواند مرا خاك فلاطون « 3 » چنان كه گذشت ، زاد المسافر - همانند ديگر آثار فلسفى و كلامى ناصر خسرو - بر شيوهء نثر دورهء سامانى است و به نسبت آثارى كه در همان روزگار تأليف گرديده - مانند تاريخ بيهقى - كهنگى بيشترى نشان مىدهد ، هر چند برخى تصرّفات كه در دورهء غزنوى در نثر فارسى به عمل آمده ، در آن آشكار است . « 4 » يكى از مشخّصات زاد المسافر در مقايسه با آثار دورهء سامانى ، استعمال بيشتر لغات عربى است . اين خصيصه بويژه در آنجا نمودار مىشود كه مؤلّف در بيان

--> ( 1 ) . ر . ك : زاد المسافر ، ص 254 . ( 2 ) . ديوان ناصر خسرو ، تصحيح سيّد نصر اللّه تقوى ، ص 305 و تصحيح مجتبى مينوى و مهدى محقق ، ص 372 . ( 3 ) . همان ، تصحيح سيّد نصر اللّه تقوى ، ص 330 و تصحيح مجتبى مينوى و مهدى محقق ، ص 145 . ( 4 ) . ر . ك : سبك‌شناسى ، ج 2 ، صص 152 - 153 و فنّ نثر در ادب فارسى ، ص 123 .