نهضتهاى شيعى در ايران اگر نهضتهاى شيعى را در ايران به صورت خلاصه تعقيب كنيم ، اولين آثار آن به سال 201 ه . ق مىرسد كه مأمون خليفهء عباسى ، امام على بن موسى الرضا ( ع ) را در طوس جانشين خود كرد . اين نهضت در طى ساليانى طولانى تا حملهء مغولان و تشكيل حكومت ايلخانان ، ادامه داشت . حكومت زيديان و علويان در مازندران ، آل بويه در گيلان و بغداد ، نهضت اسماعيلى حسن صباح در الموت و قهستان و حكومت مستعجل سربداران در خراسان و جرجان ، همه حاكى از تغيير شكل مبارزات شيعيان است . در قرن هشتم هجرى كه زمان حكومت سلطان مغول الجايتو خدا بنده بود ، يكى از علماى شيعه به نام علامه ابن مطهر حلى موفق شد نظر سلطان را به مذهب شيعهء اثنى عشرى جلب نمايد . در همين دوران شيعيان اسماعيلى نيز بعد از انهدام قلعه‌هايشان تا دوران سلطان ابو سعيد ايلخانى فعاليت داشتند . همچنين غلات يا شيعيان افراطى هم در قرن نهم هجرى از آناطولى تا ما وراء النهر از طريق تصوف تحت تأثير خويش قرار داده بودند . « 1 » تفكر اسلامى در دورهء ايلخانان از نظر مباحثات مذهبى در دو جهت مخالف يكديگر بود . از يك طرف خواجه نصير الدين طوسى و شاگردش علامهء حلى شيعهء اثنى عشرى بودند ، و از طرف ديگر ابن تيميه پيرو مذهب تسنن حنبلى و فضل اللّه بن روزبهان خنجى متفكر مذهب اشعرى در مقابل شيعيان قرار داشتند . كتب اين علما و مكاتبات آنان با يكديگر از جهت كلام اسلامى بسيار حائز اهميت است . « 2 » با توجه به اينكه ضياء الدين جرجانى در رسالات خويش به اسماعيليه ، حنبليان ، اشاعره و متصوفه اعتراض كرده ، بنابراين جزء گروه اول بوده است . هر چند الجايتو به تشيع تمايل يافت و بعضى از خاندانهاى كوچك اين دوره نيز مانند چوپانيان ، آل جلاير ، سربداران و قراقويونلو تمايل شيعى داشتند ، ولى ايلخانان

--> ( 1 ) . پيدايش دولت صفوى ، صص 28 - 29 . ( 2 ) . همان ، ص 91 .