فصل سوم معتزله معتزله از يك نظر - دست كم تا روزگار اعتبار خود - مهم‌ّترين فرقهء كلامى اسلام بوده‌اند ، زيرا حاصل انديشه‌هايى كه از مجادلات در ميان جبريّه و قدريّه و مرجئه پديد آمده بود ، در آن گرد آمده است ، و در آن ، شيوهء تفكّر ، بيشتر بر اصول عقلى يونانيان مبتنى بوده است ، و تا حدودى علم لاهوت « 1 » يهوديان و مسيحيان نيز در آن تأثير نهاده بود . و دفاع از عقيدهء اسلامى در برابر مذاهب دخيله نيز در آن متبلور شد . آزادى نسبى انديشه ، قوّت يافتن فنّ جدل ، و عقل‌گرايى و رواج منطق نيز از آثار رواج عقايد اين فرقه بوده است . و هر چند اشعريّه بعدها در برابر آن ظاهر گشتند . و ليكن تأثّر اصول عقايد اشاعره از معتزله نيز امرى بديهى و روشن است . همين‌طور ، اين فرقه مقدّمات آشتى و توفيق ميان باطن عقل و ظاهر شرع و يا فلسفه و شريعت را بنياد نهادند . - تاريخ ظهور معتزله . طبيعى است كه حركت كلامى در اسلام از حيات سياسى و فعّاليّت‌هاى احزاب گوناگون بر كنار نبوده است . مورّخان همداستان‌اند كه معتزله به دست و اصل بن عطاء و عمرو بن عبيد نشأت گرفت ، و آن به دنبال خلافى بود كه ميان آن دو و حسن بصرى ( فت 110 ه . ق . ) بر سر مسألهء مرتكب معصيت كبيره « 2 » پديد آمد . و ليكن اين خصومت دينى باطنا به يك خصومت سياسى بر مىگردد ، و آن خصومت و

--> ( 1 ) . Theodicy . ( 2 ) . به اجماع مسلمانان ، معاصى كبيره بر دو نوع است : « كبيرهء مطلقه » ، و آن « شرك » است ، و خداوند آن در آتش مخلّد است ؛ و « كبيرهء غير مطلقه » كه سبك‌تر از اوّلى است ، و آن نه چيز است : ( 1 ) كشتن نفسى كه خدايش حرام كرده ، مگر به حق ؛ ( 2 ) زناء ؛ ( 3 ) عقوق والدين ؛ ( 4 ) شهادت به دروغ ؛ ( 5 ) سحر يا جادويى ؛ ( 6 ) خوردن مال يتيم ؛ ( 7 ) رباخوارى ؛ ( 8 ) واپس نشستن از جهاد ؛ ( 9 ) نسبت زنا به زنان شوهردار ( - قذف محصنات ) ، - سيوطى ، جامع صغير ، 2 / 181 .