ابن ابى الحديد كتاب خود را به ده جزء تقسيم كرد و آن را توسّط برادرش موفّق الدّين ابو المعالى براى وزير فرستاد ، و ابن العلقمى صد هزار دينار همراه با خلعتى گرانبها و اسبى نجيب به وى جايزه داد . « 1 » در معتزلى بودن و شيعى بودن ابن ابى الحديد بحث زياد كرده‌اند ، ولى هرچه هست با مطالعهء دقيق شرح نهج البلاغه معلوم مىشود كه پژوهشگرى با انصاف و خردمند بوده ، و در تضاعيف كلام خويش نكته‌سنجىهاى عالمانه و پخته‌يى ابراز مىكند كه قابل تأمّل بسيار است . مثلا يك جا از مقاتل الطالبيّين ابو الفرج اصفهانى نقل مىكند « شخص از [ قدرت ] عقايد به شگفتى مىافتد كه چگونه در دل‌ها سرايت و بر عقل‌ها غلبه مىكند تا مردم به سبب آن‌ها به كارهاى بزرگ و رويدادهاى خطرناك مرتكب مىشوند » . « 2 » يك جاى ديگر كه از تعصّبات نابخردانه برخى از گروه‌هاى مسلمين ياد مىكند ، و فصلى مفصّل شرح مىدهد ، در پايان مىگويد كه : « معلوم مىشود كه آدمىزاده چقدر ناتوان است كه اگر شخص كسى را دشمن بدارد ، بستگان او را نيز دشمن مىدارد و انديشه‌هاى او را نيز - كه احتمال دارد درست باشد - به چيزى نمىگيرد و نسبت به آن‌ها اظهار نفرت مىكند . » از اين‌ها گذشته نسبت به حضرت امير المؤمنين ( ع ) نهايت احترام را داشته و اعلميّت و افضليّت او را نسبت به خلفاى سه‌گانهء ديگر صريحا ابراز مىدارد ؛ امّا شيعهء اثنى عشرى بودن او به درستى معلوم نيست . و شايد اختلاف ميان محقّقان دربارهء مذهب او از اينجا ناشى شده باشد كه او در آغاز شرح نهج البلاغه ( 1 / 3 ) مىگويد « . . . الحمد اللّه الذي تفرّد بالكمال . . . و قدّم المفضول على الفاضل لمصلحة اقتضاها التكليف . . . » يعنى سپاس خداوندى راست كه به مقتضاى مصلحت تكليف ، مفضول را بر افضل مقدّم داشت . مقصود از مفضول ابو بكر است و از افضل حضرت على ( ع ) . شيعه امامت و خلافت مفضول را بر افضل جايز ندانند و گويند اين كار عقلا قبيح است . و گويند اين كار از عدل كه از صفات ذاتى خداست نيز به دور است . امّا اهل سنّت و معتزله - به ويژه آن دسته كه افضليّت على ( ع ) را نيز مىپذيرند - گويند : در امر امامت و خلافت افضليّت شرط نيست به ويژه اين كه مصلحتى تكليفى و اجتماعى آن را اقتضا بكند . به هر حال ، عبارت خود ابن الحديد دربارهء او مايهء تفرقهء انديشمندان شده است . * * *

--> تاريخ مغول ، 482 ) . ( 1 ) . عبّاس اقبال آشتيانى ، تاريخ مغول ، 651 ، امير كبير . ( 2 ) . شرح نهج ، ابن ابى الحديد ، 5 / 116 « . . . فليعجب المتعجّب من العقائد كيف تسرى فى القلوب و تغلب على العقول حتّى يرتكب الناس لاجلها عظائم الامور و اهوال الخطوب . . . »