حجّة الاسلام يافته - از لحاظ تاريخى - ابو حامد غزّالى است ) . وى به سال 648 ه . ق . در حلّه ( از شهرهاى بين النهرين در نزديكى فرات ) متولد شد . از كودكى به حدّت ذهن و فراست مشهور بوده - و در اين باب داستان‌هايى در افواه است كه غالبا اغراق‌آميز مىنمايد . اغلب علوم متداول نقلى و عقلى عصر را از پدر و عموى خويش فرا گرفت ، و در فقه ، اصول فقه ، ادب ، كلام و فلسفه و رياضيّات تبحّر يافت . در سال 704 ه . ق . يعنى در روزگار سلطنت سلطان محمّد اولجايتو ( فت ، 716 ه . ق ) پنجمين ايلخان مغول به سلطانيّه رفت ، و نزد وى تقرّب يافت . گويند : اولجايتو در آغاز به دين مسيحى علاقه‌مند بوده بعدا مذهب تسنّن اختيار كرده بود . ولى بر اثر مباحثات علّامه با علماى اهل سنّت در حضور او و تفوّق او در بحث ، و روشنى دلايل او ، سلطان به مذهب شيعه درآمد ، و براى نخستين بار مذهب شيعه مذهب رسمى ايران شد . و نام حضرت على ( ع ) در سكّه‌ها به عنوان « علىّ ولىّ اللّه » زده شد . گويند شاه دستور داد براى علّامه و كسانى كه به مجلس درس او حاضر مىشدند ، مدرسهء سيّارى ترتيب دادند ، و آن عبارت از حجره‌هايى بود ساخته از كرباس كه در سفرها به وسيلهء اردوى سلطان حمل مىشد و به هر منزل كه مىرسيدند آن را نصب مىكردند و مجلس درس تشكيل مىدادند . « 1 » تعداد مصنّفات علّامه را تا چهار صد كتاب و رساله ياد كرده‌اند ، ولى در روضات الجنّات خوانسارى و قصص العلماء تنكابنى هفتاد و پنج رساله و كتاب به اسم و رسم ياد شده كه غالب آن‌ها در فقه ، كلام و رياضيّات است . علّامه كلام و « الهيّات » شفاء ابن سينا و هيأت را پيش خواجهء طوسى خوانده است و در « اجازه » نامهء مشهورش از اين مطلب ياد مىكند ، و خواجه را بسيار مىستايد . علّامهء حلّىّ غير از كتاب ياقوت ابو اسحاق ابراهيم بن نوبخت - كه قبلا از آن ياد كرديم - كتاب بسيار معروف كشف المراد را در شرح تجريد الاعتقاد خواجهء طوسى نوشت و آن كتاب به تعبير علماى امروز « كتاب معيار » « 2 » در علم كلام شيعه است . - يكى ديگر از متكلّمان بزرگ معتزلى مذهب كه در اوّل شيعهء غالى بوده ، بعدا به كلام جاحظى گراييده ، عزّ الدّين عبد الحميد بن محمّد بن محمّد بن حسين بن ابى الحديد مداينى ( 656 - 656 ه . ق . ) است . وى نخست در مدائن تحصيل كرد و به مذهب شيعه برآمد ، و حتّى از شيعيان غالى بشمار مىرفت ، ولى چون به بغداد آمد و با دانشمندان مذاهب گوناگون اختلاط و آميزش يافت به اعتدال گراييد . پژوهشگران القصائد السبع

--> ( 1 ) . Encyclopaedia of Islam , Vol III , PP . 390 - 91 , New Edition . ( 2 ) . « Standard book . »