برنيايد ، يكى از درباريان به خليفهء ما اشاره كرد كه مرا به جاى يكى از آن‌ها بفرستد و او را در اشتباه انداخت ! « 1 » و حقيقت اين است كه متكلّمان مدافعان دين در برابر مخالفان‌اند ، و اگر آنها نباشند ، بسيارى از مردم گمراه مىشوند ، و در طول تاريخ اسلام كسان زيادى بوده‌اند كه با اين كه به علم كلام مشغول بوده‌اند ، هرگز از حدود ديانت مقدّس اسلام بيرون نيامده‌اند و با براهين مستند و دلايل قوى از دين مبين حمايت كرده‌اند ، و از حملات عقلى دشمنان دين جلوگيرى كرده‌اند . مثلا امثال ابو الحسن اسماعيل اشعرى ، باقلانى ، امام الحرمين جوينى ، امام محمّد غزّالى ، راغب اصفهانى ، امام فخر رازى ، خواجه نصير طوسى ، و علّامهء حلّىّ هم مسلمانان معتقدى بوده‌اند و هم در برابر دشمنان و مخالفان اسلام چون كوه استوارى ايستادگى كرده‌اند و از حريم دين مبين دفاع معقول و خردمندانه كرده‌اند . * * * 6 . آغاز علم كلام . دقيقا معلوم نيست كه از چه زمانى استدلال عقلى در اصول عقايد اسلامى را كلام ناميده‌اند . از برخى اشارات فقيهان بزرگ سدهء دوم و سوم هجرى برمىآيد كه اين شيوه براى اثبات اصول عقايد ( توحيد ، نبوت ، معاد ؛ و عدل و امامت به نظر شيعه ) به كار مىرفته است . امّا به يقين مىدانيم كه از اوايل سدهء چهارم چند تن به اين شيوه علم يا فنّ كلام نام داده‌اند . شايد بزرگترين اين چند تن ابو الحسن علىّ بن اسماعيل اشعرى ( وفات ، 324 ه . ق . ) باشد كه در كتاب مقالات الاسلامييّن « 2 » خود عبارت « اختلف المتكلّمون - متكلّمان اختلاف كرده‌اند » را به كار برده ، و همو در رسالهء « استحسان الخوض فى علم الكلام » « 3 » [ - پسنديده بودن ورود در علم كلام ] از « علم كلام » سخن بميان آورده از حقّانيّت آن در برابر برخى از ظاهرپرستان و محدّثان دفاع كرده است ، و چنان كه بعد از اين بيان خواهد شد ، نشان داده است كه مباحث علم كلام همه مستند به قرآن مجيد و مقتبس از آيات گوناگون آن است ( ابو الحسن اسماعيل اشعرى ، در همين فصل 49 - 45 ) . متكلّمان در آغاز معتزلى بوده‌اند ، و در برابر آن‌ها اهل سنّت و حديث قرار داشته‌اند ؛ بدين معنى كه متكلّم كسى بود كه در مسائل مربوط به توحيد و صفات و كلام خدا و خلق

--> ( 1 ) . راغب اصفهانى ، محاضرات ، 1 / 37 - 38 . ( 2 ) . مقالات الاسلاميّين و اختلاف المصلّين ، قاهره ، 1389 / 1969 به اهتمام محمّد محيى الدين عبد الحميد . ( 3 ) . چاپ حيدرآباد دكن ، 1344 ه . ق .