كتاب‌شناسى : ابن القفطى ، تاريخ الحكماء ، 33 - 232 ، چاپ ليپرت ، 1903 ؛ ياقوت ، معجم الادباء ، 12 / 235 - 257 ، دار المأمون ؛ سبكى ، طبقات الشافعيّه ، 5 / 191 - 196 ؛ ابن خلّكان ، وفيات ، 1 / 369 ، تهران ؛ جرجى زيدان ، تاريخ آداب اللغة العربية ، 3 / 96 - 97 ؛ ابن عماد ، شذرات ، 4 / 300 - 301 . و نيز ، - : - Ency . , of Islam , Vol . III / 790 - 798 , « Ibn Hazm » , by R . Arnaldez , New Edition . 42 . شيخ طوسى ( 385 - 460 ه . ق . ) شيخ الطائفه ( شيخ طائفهء اماميّه ) ابو جعفر محمّد بن حسن طوسى ( 385 - 460 ه . ق . ) از بزرگان فقها و محدّثان و علماى تفسير شيعهء اثنىعشريّه بوده است . او به سال 385 ه . ق . در طوس متولّد شد ، و به سال 460 ه . ق . در نجف اشرف در گذشت . در اكثر علوم اسلامى مانند ادبيّات عرب ، تفسير ، فقه ، حديث ، كلام و رجال متبحّر و شخص اول بوده است ، و اوّل كسى است كه فقه شيعه را با تأليف كتاب مبسوط وارد مرحلهء جديدى كرد ، و از اين جهت او را « مهذّب مذهب شيعه در اصول و فروغ » ناميده‌اند . « 1 » ابو جعفر پس از تحصيل مقدّمات علم در زادگاه خويش ، در بيست و سه سالگى ( 408 ه . ق . ) به بغداد رفت ، و نزد شيخ مفيد ( فت ، 413 ه . ق . ) به تكميل معلومات خود پرداخت . پس از وفات مفيد به سيّد مرتضى معروف به « علم الهدى » ( فت ، 436 ه . ق . ) پيوست ، و حدود 23 سال شاگرد و مصاحب او بود . شيخ پس از وفات سيّد مرتضى نيز حدود 12 سال در بغداد اقامت داشت ، و در تبليغ مذهب شيعه بسيار مىكوشيد . ولى اندك اندك دشمنان سر سختى يافت ، و جماعتى از آن‌ها ابو جعفر را در خدمت خليفه القائم بامر اللّه عبّاسى ( 391 - 467 ه . ق . ) متّهم به سبّ شيخين ( ابو بكر و عمر ) كردند ، و براى اين منظور به ويژه عبارتى از كتاب مصباح التهجّد او گواه آوردند و ادّعا كردند كه شيخ در ضمن دعاى عاشورا مىگويد اللّهمّ خصّ انت اوّل ظالم باللّعن منّى ، و ابدأ به اوّلا ثم الثانى ثمّ الثالث ثمّ الرّابع ، اللهم العن يزيد بن معاوية خامسا » يعنى خدايا تو خود نخستين ظالم را مخصوص لعن و نفرين من گردان ، پس از آن به نام دومى ، سومى ، و چهارمى آغاز مىكنم ، خدايا در مرتبهء پنجم

--> ( 1 ) . با نسبت طوسى ، رجال زيادى وجود داشته‌اند . امّا دو تن را بيشتر از همه ياد مىكنند يكى : « شيخ طوسى » و ديگرى « خواجهء طوسى » است : اوّلى فقيه و اصولى ، و ديگرى فيلسوف و رياضى است .