اجرام و ردّ دلائل مخالفان اين عقيده بوده است ( خيّاط ، الانتصار ، 73 - 172 ) ، و چون بسيارى از معتزله و قاطبهء علماى اماميّه به خلاف آن معتقد بودند ، جماعتى از متكلّمان اين دو فرقه ، در نقض آن كتاب‌هايى نوشته‌اند . چنان كه از معتزله ابو الحسين خيّاط و از اماميّه ابو سهل اسماعيل بن على نوبختى آن را نقض كرده‌اند ، و كتاب ابو سهل در ردّ كتاب التاج ابن راوندى ، السّبك نام داشته است . اين كتاب التّاج ظاهرا در دسترس ابن ابى الحديد بوده است چه مىگويد كه ابن الراوندى قول به قدم عالم را از فلاسفه گرفته و در كتاب التّاج خود گنجانيده است . « 1 » در مآخذ مربوط ، حدود 13 كتاب ديگر از ابن راوندى ياد شده است كه چون از ميان رفته و حتّى در مراجع معتزلى يا اشعرى هم چندان ذكرى از مطالب آنها نشده از آوردن اسامى آنان سرباز مىزنيم . طالبان بويژه به الانتصار ابو الحسين خيّاط و الفهرست ابن نديم رجوع فرمايند . 2 . انديشه‌ها و بدعت‌ها در باب عقايد ابن راوندى ، بر اساس قطعاتى كه از آثار او در كتب مخالفانش بر جاى مانده ، مىتوان گفت كه : قطعات نسبة زيادى از كتاب الزّمرُّد جنبهء بدعت‌آميز و حتّى الحادى شخصيّت ابن راوندى را آشكارا بيان مىكند ، و ظاهرا آيندگان به سبب همين قطعات نتوانسته‌اند او را ببخشند . يك انتقاد شديد از نبوّت رسول اكرم ( ص ) خصوصا از آن جمله است ؛ علاوه بر اين ، ابن راوندى معتقد است كه جزميّات دينى نزد عقل پذيرفته نيست و از اين روى بايد نادرست و مردود اعلام شود . معجزاتى هم كه به انبياء نسبت داده شده ، مخرقه يا اختراع صرف است و مدّعيان چنين اعمالى را بايد به فرمان عقل با ساحران و تردستان سنجيد ! همين طور ، والاترين معجزات در نظر مسلمانان يعنى قرآن كريم نيز از اين انتقاد بيرون نمىماند ؛ چه اين كتاب نيز حاصل وحى و الهام الهى است ولى از لحاظ ادبى ، شاهكارى تقليدناپذير نيست و مىتوان آن را تقليد كرد و نظير آن را آورد . ابن راوندى براى آنكه نظريّات خويش را ، كه به ريشه‌هاى انواع مذاهب حمله مىكرد پنهان سازد ، اين افسانه را بر ساخته است كه اين سخنان تند توسّط براهمه بيان شده است .

--> ( 1 ) . شرح نهج البلاغه ، 3 / 193 - 195 ؛ 11 / 142 - 152 ، چاپ محمّد ابو الفضل ابراهيم .