اين باره از متكلمان مختلف به نظر او رسيده بوده است . « 1 » 24 . ابن راوندى ( فت 245 تا 298 ه . ق . ) ابو الحسين احمد بن يحيى بن اسحاق مشهور به ابن راوندى و ابن روندى ، متكلّم معتزلى و ملحد معروف كه اصلا اهل راوند نزديك كاشان يا مروالروذ خراسان بوده ، ظاهرا در آغاز سدهء سوم / نهم متولّد شده است . از زندگانى او چندان چيزى معلوم نيست . مسألهء حلّ نشدهء تاريخ مرگ او را ( ميانه يا پايان سدهء چهارم / دهم ) ممكن است هنوز هم درست بشماريم ، هر چند در مآخذ موجود تاريخ وفات او را از 245 تا 298 ه . ق . ياد كرده‌اند . ولى بر خلاف اين مطلب اشاراتى در برخى مآخذ به چشم مىخورد كه وفات او را به زمانى جلوتر از اين تاريخ مىبرد . يكى از آنها كتاب خود اوست در ردّ براهمه ( البراهمه ) ، كه يك فقره از مطالب آن توسّط متكلّم يهودى داوود بن مروان الرّقّى مشهور به « المقمّص » ياد شده است . و حال آنكه دورهء حيات و فعّاليّت علمى و ادبى اين شخص از ثلث آخر سدهء سوم / نهم بالاتر نمىرود . دنبال كردن تاريخى فعّاليّت‌هاى عقلى و علمى ابن راوندى بسيار مشكل است . چه به مناسبت نداشتن عقيدهء ثابت و چند بار تغيير دادن اعتقاد و تزلزل در ايمان و اظهار الحاد و زندقه درست نمىتوان گفت جزو كدام فرقه بوده . و همين امر باعث شده كه در زمان صحبت از وى فى الجمله نسبت زندقه و الحاد را به او بدهند ، ولى حتّى از تاريخى كه اين مرد بىثبات در آن تاريخ مىزيسته در گذرند و يا تغافل ورزند و تنها به ذكر مثالب شخصيّت و تزلزل عقيدتى او بپردازند . آنچه از مطالعهء مراجع بر مىآيد اينست كه : وى در آغاز مذهب اعتزال داشته و از اصول آن دفاع مىكرده است ، ولى بعدا همفكران خود را رها كرده است و بيرحمانه بر آنها حمله آورده و جنبه‌هاى ناسازگار و متضادّ انديشه‌هاى آنان را آشكار ساخت . از جمله از تفكّرات آنان نتايج الحادآميزى استنباط كرد . ولى آنان نيز بيكار ننشستند ، و به نوبهء خود او را با حملاتى شديدتر از حملات خود او جواب دادند . ارتباط او را ، و لو براى مدّتى اندك ، به مذهب تشيّع انكار نمىتوان كرد . امّا مؤلّفان شيعى نيز عقيدهء واحدى در حقّ او ابراز نكرده‌اند . چه بعضى او را ستوده و بعضى ديگر به ذمّ او پرداخته‌اند ، و از ميان آنان علم الهدى سيّد مرتضى ( وفات ، 436 ه .

--> ( 1 ) . Macdonald , Development of Muslim Theology , p . 103 , New York , 1903 .