فرض بر اين بود كه داعى بايد بتواند هر سؤالى را كه هر كس از موافق يا مخالف مطرح مىكند ، پاسخ گويد . بنابراين داعى مىبايست در علوم و فنون مختلف از فقه و حديث و تأويل و شناخت متشابهات قرآن گرفته تا مناظره و جدل ، تبحر يابد . حكومت دينى اسماعيلى كه فاطميان مستقر كردند كسب علم را تشويق و ترويج مىكرد . و به نحوى در صدد عقلانى ساختن مفاهيم و مقولات دينى بود . داعيان اسماعيلى سرانجام با دامن زدن به آتش كنجكاوى مردم بود كه در دعوت خود و جلب آنان موفق مىشدند . در واقع اين امر متناقض‌نماست كه اسماعيليان كه معتقد بودند معرفت به تنهايى براى نيل به رستگارى كافى نيست ، و هر فرد بايد امام را بشناسد و همواره بىچون و چرا از او تبعيت كند ، به تأسيس مراكز علمى نظير مدارس و دانشگاهها اقدام مىكردند تا طالبان علم در آن مراكز استقلال رأى و انديشه آزاد بياموزند . جامع الازهر را فاطميان بنا نهادند كه از همان زمان تأسيس ، نهاد فرهنگى برجسته‌يى در عالم اسلام شمرده مىشود . فاطميان رصدخانه‌ها و كتابخانه‌هايى نيز بنا كردند كه همهء افراد و اقوام ، قطع نظر از دين و معتقدات ، به آنها دسترسى داشتند . خطباى اسماعيلى خطبه‌هاى خود را در حالى كه طيلسانى بر تن داشتند ايراد مىكردند و اين جامه‌ها در واقع ، پيش نمونهء لباس استادى دانشگاههاى امروزى است . دولت ، تمامى هزينهء اين نهاد را تقبل مىكرد و از اقصى نقاط اندلس و آسيا استادان فاضلى براى تدريس رشته‌هاى علمى گوناگون دعوت مىشد . لذا بايد گفت كه يك حكومت دينى كه چهارچوب جامد جزمى و معتقدات لا يتغير داشت نهضتهاى عقلىيى را به راه انداخت كه هدف آنها تطبيق و تأليف مقالات دينى با حقايق علمى و فلسفى زمان بود . اين حكومت پيشاهنگ تفكر عقلى بود و با ترويج كسب علم ، جان تازه‌يى به كالبد علم و ادب دميد . اگر نظر ناصر خسرو را بپذيريم كه - دليلى براى نپذيرفتنش نداريم - دولت و دستگاهى كه فاطميان به راه انداخته بودند كانون همهء علوم و معارف بود ، و موجهايى از آن به سراسر جهان اسلام مىرسيد و ديگران را هم به كسب معرفت ، استقلال رأى و انديشهء آزاد و نيز نگرش عقلانى به مقالات و مقولات دينى تشويق مىكرد . اين يكى از وقايع حيرت‌آور تاريخ است كه يك حكومت دينى ، تفكر عقلى را دامن بزند و حتى با علم به اينكه آن گونه علم و آموزش آزاد در اكثر مردم روحيه و ذهنيتى ببار مىآورد كه با تعصب و تصلب حكومت دينى واقعى نمىخواند ، مع الوصف مطالعهء فلسفه را ترويج دهد . فاطميان از اين نظر سزاوار تحسين‌اند كه حتى با وجود اين دغدغه