گرفت و آنها را بر خودشان گواه ساخت كه مگر من پروردگار شما نيستم ؟ گفتند : چرا ، در آنجا من نخستين پاسخ دهنده بودم ( چنانچه در روايت اول اين باب بيان گرديد ) . چگونه پاسخ دادند با آنكه ذره بودند 1 - ابو بصير به امام صادق عليه السّلام عرضكرد : چگونه پاسخ دادند با آنكه ذره بودند ؟ فرمود : خدا در آنها نيروئى قرار داد كه چون از آنها بپرسند بتوانند پاسخ گويند ، يعنى در عالم ميثاق . شرح - برخى از دانشمندان شيعه اخبار عالم ذر را طبق اين روايت تفسير و معنى كرده و گفته‌اند : خداى تعالى تمام افراد بشر را پيش از خلقت آدم به صورت ذره و مورچه آفريد و به آنها شعور و ادراكى در خور آن عالم و مناسب شأن آنها عطا فرمود ، تا بتوانند آفريننده خود را بشناسند و اگر از آنها سؤال شود ، پاسخ گويند ، توضيح اين عقيده را با 12 اشكالى كه معتزله بر آن كرده‌اند و پاسخ‌هائى كه از آن‌ها داده شده است ، مرحوم مجلسى در ج 2 ص 12 و 13 مرآت العقول ذكر مىكند و نيز تحقيقات لطيف و دقيقى از شيخ مفيد و سيد مرتضى قدس سرهما بيان مىكند كه مناسب اين مختصر نيست . دسته‌اى ديگر از دانشمندان كه محدثين و اهل ورع باشند ميگويند : ما به ظاهر اين روايات ايمان آوريم و از هر گونه توجيه و تأويلى نسبت به آنها خوددارى كنيم ، برخى ديگر اين روايات را حمل بر استعاره و تمثيل نموده‌اند مانند و اذا المنية أنشبت أظفارها و مانند ما لى أراك تقدم رجلا و تؤخر اخرى . فطرت مخلوق يگانه‌پرستى است 1 - هشام بن سالم گويد : از امام صادق عليه السّلام آيه شريفه « فطرت خدائى است كه مردم را بر