سمّ يا به شمشير به شهادت رسيده بودند و اين در محكوميّت تاريخى خلافت بسيار تعيين‌كننده بود . مبانى اين شعائر و اصول و مواضع در مجموعهء رواياتى آمده بود كه من با توجه به دگرديسى و تعديل سياسى - كلامى شيعه دورهء غيبت از آنها به روايات راديكال ياد مىكنم . در آغاز دورهء غيبت و تلاش براى تعديل تشيّع ؛ در فضايل امامان تعديل صورت گرفت « 1 » ، شعار استراتژيك كلامى - سياسى شيعهء دورهء حضور از وجوب افتاد و از اذان و اقامه حذف شد « 2 » ، مواضع سياسى - تاريخى تشيّع در قبال كودتاى سقيفه مبنى بر به رسميت نشناختن آن تعديل شد يعنى بيعت تحميلى و به جبر و جور امام على با مشايخ سقيفه با وجود تصريحات علوى ، به عنوان يك واقعيّت معقول تلويحا پذيرفته شد . موجوديّت ميراث وحى رسما پذيرفته شد و ادعاى هر گونه تحريف و تغييرى تكذيب گرديد ، فلسفهء سياسى شيعه به طور كلى دگرگون شد و اعلام شد كه هر گونه قيام و اعتراضى عليه وضع موجود تا قيام قائم ممنوع و حرام است ، امر به معروف و نهى از منكر كه محور فلسفهء سياسى شيعه و از اصول دورهء حضور بود به فروع احكام منتقل گرديد و از كارايى افتاد . « 3 » شهادت امامان به سمّ پذيرفته نشد و مجموعه چنين رواياتى كه ميراث دورهء حضور بود اخبار ارجاف « 4 » ناميده شد يعنى كه اين روايات به قصد تحريك شيعيان ساخته شده است . اين تعديل و اعلام مواضع جديد كه بيانيّهء عقيدتى آن توسّط صدوق آغاز و سپس توسط مفيد اصلاح و تصحيح و تكميل گرديد ، هنوز ناخرسندى سنيان را به دنبال داشت . بيانيهء رسمى عبد القاهر بغدادى سخنگوى مذهب و خلافت بغداد به روشنى اين ناخرسندى را اعلام مىدارد كه : « در حالى كه مذهب سنّت و جماعت قرآن و سنّت و

--> ( 1 ) - ن . ك : صدوق / الاعتقادات 14 ، 18 . + مفيد / اوايل المقالات و تصحيح الاعتقاد 230 ، 236 ، 237 . ( 2 ) - ن . ك : طوسى / النهاية 69 + اقوال پيرامون اين موضوع در : بحار 84 / 172 - 90 . ( 3 ) - ن . ك : طوسى / التبيان 2 / 435 + التمهيد 307 ، 304 ، 303 ، 301 + النهاية 299 ، 300 . ( 4 ) - ن . ك : مفيد / اوايل المقالات 238 ، 239 .