كرد . كتاب يا اصل سليم كه به راستى رازى مرموز و اعجازى شگفت آن را از اين حوادث رهاند ، به دليل اهميّت منحصر به فرد عقيدتى - كلامى - تاريخى آن ، در بحرانهاى عقيدتى داخلى جوامع شيعه از سوى رهبران اماميّهء دورهء نخست عصر غيبت مورد استناد قرار مىگرفت ، هر چند كه اين استناد بسيار ظريف و از روى احتياط كامل بود . ما در آثار سران اماميّهء عصر غيبت ؛ كلينى ، نعمانى و صدوق و نيز بنيانگذاران خط اعتدال در تشيع اماميه دورهء غيبت ؛ مفيد ، مرتضى و طوسى ، احاديث سليم را مىبينيم . كلينى و نعمانى در استناد به ميراث دورهء حضور از جمله كتاب سليم بيشتر تمايل نشان داده‌اند و طوسى نيز بيشتر از مفيد و مرتضى به احاديث سليم استناد كرده است چرا كه مىخواهد پاسخگوى بحران عقيدتى جوامع شيعهء آغاز غيبت كبرى باشد و براى اين منظور استدلالهاى كلامى را كافى نمىداند . « 1 » تلاشهاى سران اماميّه در به رسميت شناخته شدن تشيّع از سوى خلافت و مذاهب رسمى تسنّن ، با اعلام مواضع جديد كار ساز بود . تصحيح بيانيه رسمى عقيدتى صدوق از سوى مفيد و تعديل روايات راديكال و عطف آنها به اخبار ارجاف توانست از تنش كلامى - سياسى تاريخى ميان خلافت ، مذاهب رسمى تسنّن و تشيّع اماميه بكاهد . نتيجهء اين تلاشهاى مستمر كه از كلينى آغاز و تا طوسى ادامه داشت ، يافتن حقّ حيات و حضور بود . بايد دانست كه مشكل رهبران اماميّه تنها تعديل سياسى مواضع تشيّع در قبال گذشته و حال خلافت غصب نبود بلكه آنان از جريان غلوّ « 2 » به شدّت رنج مىبردند ، بليّه و بحرانى كه بسيارى از حقايق را در صافى تصفيه ريخت و محو كرد . در همين مقطع سرنوشت ساز

--> ( 1 ) - ن . ك : مواضع سران اماميه دورهء نخست عصر غيبت ؛ از كلينى تا طوسى را در : غيبت و مهدويت / پيشين 107 - 134 . ( 2 ) - در مورد غلو و انواع آن در دورهء حضور ؛ ن . ك : غيبت و مهدويت / پيشين 107 ، 108 ، 109 ، 110 ، 111 . + محمود رضا افتخار زاده / شعوبيه ، نهضت مقاومت ملى ايران ( تهران . 1370 خورشيدى ) 449 - 453 .