برايم سخت است چرا كه در آن ، تباهى همهء امت نهفته است ، چگونه ؟ ! و امام سجّاد عليه السّلام با لبخندى سرشار از مهر ، با كلامى كوتاه ابان را سرشار از يقين مىسازد . ابان هر چه مىخواهد مىپرسد و امام پاسخ مىدهد . و بدينسان ابان از اصحاب امام سجّاد عليه السّلام بشمار مىآيد . « 1 » روز بعد ابان را در خانهء عامر بن واثله مىبينيم كه با او خلوت كرده و حقايقى را از وى مىشنود و ثبت مىنمايد . و اين همان مقطع بس مهم تاريخى ورود ابان به صف اصحاب امامان معصوم عليهم السّلام و مشايخ بزرگ شيعهء دورهء حضور است . از اين پس ابان از كادرهاى برجستهء نهضت فرهنگى زير زمينى شيعه است . * سالهاى دههء 80 و 90 هجرى ؛ بصره ، ابان هر چه بيشتر در استتار تقيّه فرو مىرود تا شكّ و ترديد سنّيان اموى و جاسوسان خلافت غصب را بر نيانگيزد . از كوفه پرهيز دارد ، چرا كه به شدّت كنترل مىشود و زير نظر است ؛ تور پليسى و ترور خلافت و شدّت خفقان در حاكميت حجّاج بر عراق به اوج خود رسيده و رعايت تاكتيك تقيه در پيچيده‌ترين اشكال تاريخى خود حياتى و ضرورى است . و درست در همين مقطع است كه ابان در استتار تقيّه از صافى سانسور و تفتيش خلافت مىگذرد و وارد تاريخ رسمى مىشود ؛ پارسايى شب زنده‌دار و گنجينه‌اى سرشار از احاديث نبوى ، به راستى او كيست كه ابو حنيفه و ابو يوسف و سفيان ثورى و شعبة بن حجاج و . . . را به محضر خويش كشانده كه با چه حرص و ولعى از او استماع حديث مىكنند و در محافل عاميانه و علمى سنيان از شدّت زهد و پرهيز از سياست وى ، او را در كنار مالك بن دينار عارف و صوفى برجستهء سدهء نخست هجرى مىدانند . « 2 » مشايخ سنى

--> ( 1 ) - ن . ك : برقى / رجال 9 : ابو يحيى ابان بن ابى عياش من اصحاب ابى محمد على بن الحسين عليه السّلام . + كشّى 104 ، 105 ح 167 . + طوسى / رجال 83 : من اصحاب على بن الحسين ابان بن ابى عياش . . . ( 2 ) - ن . ك : عبد الرحمن بدوى / تاريخ تصوّف اسلامى ( ترجمهء محمود رضا افتخارزاده . معارف اسلامى . تهران . 1374 خورشيدى ) 224 ، 298 .