* ابان بن ابى عيّاش ابان نيز از شخصيتهاى شگفت تاريخ است ؛ از آنان كه باورشان در تاريخ هماره مشكل مىنمايد . حضور او در تاريخ و قرار گرفتن بر سر راه سليم ، ادامهء همان راز و اعجازى است كه سليم را پديد آورد و او را بر آن داشت تا اسناد دست اوّل نهضت اسلام را از تنگناى ترور و تفتيش و سانسور خلافت برهاند و به نسلهاى آينده برساند . ابان بر خلاف سليم ، زير آوار تاريخ رسمى فرو نرفت و با وجود داشتن اين اسناد خطير و مرگبار در سياهترين ادوار تاريخ خلافت غصب ، نام و نشان و موقعيّت علمى او به ساحت حضرت تاريخ راه يافت و محدّثان و مورّخان و فقيهان و رجال‌شناسان رسمى ، او را در تاريخ ثبت كردند و هنگامى متوجّه تدبير ابان شدند كه دير شده بود اما اخلافشان كوشيدند تا اعتبار علمى ، اخلاقى ، اعتقادى او را كه به تاريخ راه يافته بود ، خدشه دار كنند و روايات وى را بىاعتبار سازند . كوشش ابان در نگهدارى اسناد و انتقال آنها به نسل پس از خود ، كمتر از جهاد و تلاش سليم نيست ، او در هنگامهء هول و هراس و ترور و تفتيش شديد خلافت غصب عهده‌دار اين اسناد شد و به درستى و شايستگى در نگهدارى و تكميل آنها كوشيد . بدينسان ، ابان ادامهء سليم است چرا كه او نيز اسناد را به پيشوايان معصوم اسلام امامت عرضه داشت و در مقابله و تكميل آنها كوتاهى نكرد و همان حسّاسيت ، دقّت و مراقبتى را دارا بود كه سليم داشت . بنا بر اين وجود ابان لازمهء رساندن اسناد به تاريخ بود . * * *