بعضي گفته‌اند : بايد پيش كسى كه نزد أو قذف كرده ونيز پيش حاكمى كه حد را بر أو جارى كرده است ، توبه كند ودر صورت عدم امكان بايد نزد جمعى از مردم اظهار توبه نمايد . 34 برخى ، آشكارا بودن توبه را شرط قبول آن دانسته‌اند ؛ نزد مردم باشد يا حاكم ؛ اما اظهار توبه وندامت نزد حاكم يا كسى كه نزد أو قذف كرده را شرط تحقق وقبول توبه ندانسته‌اند . 35 آيا علاوة بر توبه ، اصلاح عمل نيز شرط است يا نه ؟ مسئله محل اختلاف است . 36 بنابر قول نخست ، در تحقق بخش اصلاح عمل اختلاف است . برخى گفته‌اند : استمرار وبقا بر توبه هرچند در ساعتي ، تحقق بخش اصلاح عمل است . 37 بعضي علاوة بر توبه ، به جا آوردن عمل صالح ، هرچند اندك ، پس از توبه را شرط پذيرش توبهء قاذف دانسته‌اند . 38 برخى نزاع در مسئله را لفظي دانسته وگفته‌اند : استمرار بر توبه شرط پذيرش شهادت است واين استمرار در تحقق اصلاح عمل نيز كفايت مىكند . 39 قذف زوجهء كر ولآل ، موجب حرمت ابدى آن زن بر مرد مىشود . 40

--> ( 1 ) . مسالك الأفهام 14 / 424 - 425 ؛ جواهر الكلام 41 / 402 ؛ نور / 4 و 13 ( 2 ) . مسالك الأفهام 14 / 424 - 425 ؛ جواهر الكلام 41 / 402 ؛ نور / 4 و 13 ( 3 ) . جواهر الكلام 41 / 402 - 403 ( 4 ) . جواهر الكلام 41 / 402 - 403 ( 5 ) . 403 - 404 ( 6 ) . 404 - 405 ( 7 ) . الروضة البهية 9 / 167 - 168 ؛ مسالك الأفهام 14 / 426 - 427 ؛ جواهر الكلام 41 / 405 - 406 ( 8 ) . كتاب السرائر 3 / 517 ؛ مسالك الأفهام 14 / 428 ؛ جواهر الكلام 41 / 406 ( 9 ) . جواهر الكلام 41 / 406 ( 10 ) . المقنعة / 793 ؛ المبسوط 8 / 16 ؛ مسالك الأفهام 14 / 429 - 430 ؛ جواهر الكلام 41 / 406 - 407 ( 11 ) . مسالك الأفهام 14 / 432 ( 12 ) . جواهر الكلام 41 / 409 - 412 ( 13 ) . مسالك الأفهام 14 / 443 - 444 ؛ جواهر الكلام 41 / 420 - 422 ( 14 ) . جواهر الكلام 30 / 24 و 34 / 65 ( 15 ) . 34 / 79 - 80 ( 16 ) . الروضة البهية 9 / 188 ؛ جواهر الكلام 41 / 430 ( 17 ) . جواهر الكلام 41 / 413 - 414 ( 18 ) . 414 - 415 ( 19 ) . 415 - 417 ( 20 ) . إرشاد الأذهان 2 / 177 ؛ الروضة البهية 9 / 180 ( 21 ) . جواهر الكلام 41 / 418 ( 22 ) . 418 - 419 ( 23 ) . 408 ( 24 ) . 419 - 420 ( 25 ) . 420 ( 26 ) . غاية المرام 4 / 334 ؛ جواهر الكلام 41 / 427 ؛ تكملة منهاج الصالحين / 42 ( 27 ) . مسالك الأفهام 14 / 447 - 448 ؛ جواهر الكلام 41 / 425 - 426 ( 28 ) . المبسوط 8 / 216 ؛ الدروس الشرعية 2 / 94 ( 29 ) . جواهر الكلام 41 / 429 - 430 ( 30 ) . كشف اللثام 10 / 537 ؛ جواهر الكلام 41 / 430 ( 31 ) . جواهر الكلام 41 / 428 و 431 ( 32 ) . 423 - 424 ( 33 ) . المبسوط 8 / 179 ؛ غنية النزوع / 440 ؛ كتاب السرائر 2 / 116 ؛ اصباح الشيعة / 529 ؛ تلخيص المرام / 310 ؛ المقتصر / 388 ؛ مسالك الأفهام 14 / 173 ؛ جواهر الكلام 41 / 37 - 39