قاعدهء فوق ، قاعده‌اى عقلي ومقصود از آن حكم عقل به لزوم دفع ضرر محتمل است . به آن در مباحث كلامي واعتقادي ونيز أبواب مختلف فقه استناد شده است . مفاد قاعده : مقصود از وجوب ، لابدّيت ولزوم عقلي است ؛ بدين معنا كه عقل به گونهء استقلالي ، قطع نظر از شرع ، حكم به لزوم آن مىكند . مقصود از ضرر ، أعم از دنيوي واخروى است . 1 برخى ، ضرر دنيوي را به ضرر مهم غير قابل جبران ، همچون تلف جان يا عضوى از اعضاى بدن اختصاص داده‌اند . 2 بنابر اين ، در ضرر ناچيز واندك ، قاعده جارى نمىشود . موارد تطبيق : نمونه‌هايى از مواردى كه به قاعدهء ياد شده استناد شده عبارت است از : 1 ) . اجتهاد وتقليد : بر هر مكلفى واجب است در عبادات ومعاملات خود ، مجتهد يا مقلّد ويا محتاط باشد . از ادلهء آن ، قاعدهء عقلي وجوب دفع ضرر محتمل است ؛ چه اينكه در ترك هر سه وظيفة ، احتمال زيان وعقوبت اخروى مىرود . بنابر اين ، وجوب يكى از سه وظيفة على البدل بر مكلف ، وجوب عقلي خواهد بود . 3 روزه : شرط صحّت ونيز وجوب روزهء ماه رمضان ، نداشتن بيمارىاى كه روزه براي آن زيان دارد ، مىباشد . بنابر اين ، بر چنين بيمارى روزه واجب نيست وچنانچه بگيرد ، صحيح نخواهد بود . از ادلهء اين حكم ، قاعدهء وجوب دفع ضرر محتمل است . 4 توبه : بر وجوب توبه از گناه ، بر ادله‌اى ، از جمله قاعدهء ياد شده استدلال شده است ؛ زيرا در ترك توبه ، احتمال كيفر وعقوبت اخروى مىرود ودفع ضرر محتمل واجب است . بنابر اين ، توبه واجب خواهد بود . 5 مستند قاعده : با توجه به عقلي بودن أصل قاعده ، دليل آن ، حكم عقل به لزوم دفع ضرر محتمل مىباشد .

--> ( 1 ) . جامع الشتات ( خواجويى ) / 30 ؛ مطارح الانظار 2 / 420 ( 2 ) . مدارك العروة ( بيارجمندى ) 1 / 4 ؛ القواعد الفقهية ( بجنوردى ) 7 / 334 ( 3 ) . مستمسك العروة 1 / 6 ( 4 ) . مصباح الهدى 8 / 303 ( 5 ) . القواعد الفقهية ( بجنوردى ) 7 / 333 .