بنابر اين ، حجى كه فرد نابالغ ويا غير مستطيع انجام داده ، كفايت از حجة الاسلام نمىكند 1 وچنانچه پس از بلوغ مستطيع شود ، واجب است حج بگزارد . 2 اگر كودك يا ديوانه در اثناى حج بالغ يا عاقل شود ، در صورت انجام ندادن يكى از دو وقوف ( وقوف در عرفات ومشعر الحرام ) پس از بلوغ يا عاقل شدن ، حج أو كفايت از حج واجب نمىكند ؛ بلكه حج مستحب محسوب مىشود وحج مستحب كفايت از واجب نمىكند . 3 همچنين كودكى كه در اثناى نماز بالغ شده ، به تصريح برخى ، با بقاى وقت بايد نمازش را اعاده كند ؛ زيرا مستحب از واجب كفايت نمىكند . 4 موارد استثنا : مواردى از قاعدهء ياد شده استثنا شده است ، از جمله : روزه يوم الشك به نيّت روزه مستحب ماه شعبان كه پس از اينكه روشن شد آن روز أول رمضان بوده ، از روزه واجب ماه رمضان كفايت مىكند ؛ 5 وضوى مستحب قبل از دخول وقت ، از وضوى نماز كه واجب است ، كفايت مىكند ؛ بدين معنا كه مانع وجوب آن مىشود . 6 برخى كفايت وضوى تجديدى را - از سوى كسى كه بعد از دخول وقت ، به نيّت استحباب وضو گرفته ، سپس معلوم شده كه هنگام تجديد ، وضو نداشته است - از وضوى واجب نماز قوى دانسته‌اند ؛ 7 وكسى كه نماز واجبش را فرادا خوانده ، با بر پا شدن نماز جماعت ، مستحب است آن را اعاده كند . در اين صورت ، اگر معلوم شود نماز نخستش باطل بوده ، به قول برخى ، نماز دوم كفايت مىكند ؛ هرچند آن را با نيّت استحباب به جا آورده باشد . 8 مستند قاعده : مستند اين قاعده - بنابر مستفاد از كلمات فقها - آن است كه مستحب وواجب دو عنوان مستقل ومتفاوت‌اند ومصلحت موجود در هر يك غير از مصلحت موجود در ديگرى است ؛ در نتيجة با عمل به مستحب ، مصلحت عمل واجب حاصل نخواهد شد . 9

--> ( 1 ) . كشف اللثام 5 / 108 - 109 ؛ جواهر الكلام 17 / 229 و 275 ( 2 ) . مدارك الأحكام 7 / 21 ( 3 ) . 21 - 22 ؛ جواهر الكلام 17 / 229 ( 4 ) . الخلاف 1 / 306 - 307 ؛ كتاب السرائر 1 / 402 ( 5 ) . كتاب الصوم ( شيخ انصارى ) / 121 - 122 ؛ القواعد والفوائد 1 / 83 ( 6 ) . مجمع الفائدة 7 / 217 ( 7 ) . القواعد والفوائد 1 / 84 ( 8 ) . جواهر الكلام 13 / 263 ( 9 ) . القواعد والفوائد 1 / 83 - 84 ؛ جواهر الكلام 2 / 130 ؛ كتاب الصوم ( شيخ انصارى ) / 122 .