قاعدهء حَرَج - - ) قاعدهء نفى عُسْر وحَرَج قاعدهء الحُرُّ لا يُضمَن - - ) قاعدهء عدم ضمان حرّ قاعدهء الحُرُّ لايَعودُ رِقّا قاعدهء الحُرُّ لايَعودُ رِقّا : از قواعد فقهى . قاعدهء ياد شده عبارت است از اينكه برده پس از آزادى ، دوباره به بردگى باز نمىگردد . از آن در بابهاى تجارت ، نكاح وعتق سخن گفته‌اند . مفاد قاعده : أصل در انسان آزاد بودن است وبردگى وضعي استثنايى مىباشد ؛ از اين رو ، به بردگى گرفتن انسان آزاد جز در موارد خاص جايز نيست ( - - ) بردگى ) . اگر برده‌اى به سببي از أسباب آزاد شود ( - - ) عتق ) ، بازگرداندن أو به بردگى جايز وصحيح نيست ؛ از اين رو ، در مواردى كه برده از كساني است كه به صرف خريدن به طور قهري آزاد مىشود ، مانند پدر يا مادر كه توسط فرزند خريدارى شود ، بنابر قول مشهور ، در اين صورت خيارى براي فروشنده وخريدار ثابت نمىشود وهيچ يك نمىتواند معامله را فسخ كند وبرده آزاد شده را به بردگى باز گرداند . 1 برخى اين قاعده را به موارد استقرار حريت اختصاص داده ويا قدر متيقن آن را آن موارد دانسته‌اند . بنابر اين ، در موارد حريت متزلزل جارى نمىشود . 2 موارد تطبيق : هرگاه مولا به كنيز خود بگويد : تو را به همسرى خود درآورده ومهريه‌ات را آزاديت قرار دادم ، صحيح است . حال اگر قبل از دخول أو را طلاق دهد ، برخى گفته‌اند : نيمى از أو به بردگى باز مىگرد ونيم ديگرش بر آزادى باقي مىماند . بعضي با استناد به قاعدهء ياد شده ، اين ديدگاه را رد كرده‌اند ؛ چه اينكه زن با عقد ازدواج ، مالك مهرش مىشود ؛ از اين رو ، كنيز با عقد ازدواج ، آزادىاش تحقق مىيابد وپس از آزادى به بردگى باز نمىگردد . 3 چنانچه مولا برده‌اش را در ازاى شرطي آزاد كند ، وفا به آن شرط بر برده واجب است واگر بر أو شرط كند كه در صورت مخالفت ووفا نكردن به شرط ، به بردگى باز گردانده مىشود وبردهء آزاد شده