وجود ماهيات ممكنه بنا بر اصالت وجود و يا انفس ماهيات ممكنه بنا بر اصالت ماهيات بجعل بسيطى از علت صادر نشود ، ماهيات ممكنه را تذوتى و تجوهرى متصور نميتواند شد ، زيرا كه تذوّت و تجوهر آن ماهيات پيش از موجوديت يا در خارج است ، و يا در ذهن ، خارجيت و ذهنيت بدون حصول و ثبوت متصور نمىباشد ، پس تذوت و تجوهر ماهيات بدون نحوى از حصول و ثبوت معقول نمىتواند شد ، پس ذوات و ماهيات نيست از براى ممكنات در حال عدم مطلق ، مگر تقديرى محض ، و فرضى صرف ، چنان كه ذوات در ممتنعات ، تقديرى محض ، و فرضى صرفند . اخذ كن اين تحقيق شريف و اين تدقيق لطيف را و اين حكمت الهيه و اين موهبت ربانيه را ، و بشناس ذوات امكانيه را كه در حد انفس خود ابهام صرف و بطلان محض و هلاكت بحته و ظلمت صرفه‌اند ، فعليت و حقيقت و ثبات و نورانيت آنها باعتبار هويات عينيه و انوار وجوديه است كه از منبع انوار و معدن اسرار و مبدأ هويات و فعليات فايض مىشوند ، و به اين دقيقه الهيه اشاره لطيفه است در صحيفهء قرآنيه بقول حق جل و علا « كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ » و ترك كن آراء شنيعه و اوهام سخيفهء ارباب اعتزال را كه بثبوت معدومات ممكنه قائل شده‌اند ، و از براى آنها پيش از موجوديت ثبوتى در خارج و تجوهرى در واقع ، ثابت نموده‌اند ، و ماهيات ممكنات را ثابتات ازليه مىدانند ، و فرق در ميانهء وجود و ثبوت گذاشته‌اند ، و تميز در ميانه عدم و نفى ثابت كرده‌اند ، و مىگويند : ممكنات در وجود خود به علت محتاجند نه در اصل تجوهر و ماهيات خود ، زيرا كه انفس ماهيات در نزد ايشان ازلى مىباشند ، و ازلى در نزد ايشان متعلق جعل و تأثير نمىتواند شد ، و ليكن در وقتى كه در مباحث وجود گفتگو مىكنند ، وجود را امر اعتبارى انتزاعى مىدانند ، كسى كه او را اندك ربطى در علوم باشد ، بلكه بادنى پايهء انسانيت پا گذاشته باشد ، تجويز نمىكند كه امر انتزاعى اعتبارى ، متعلق جعل جاعل ، و تأثير مؤثر باشد ، و باعتبار انضمام آن بماهيات ، منشأ آثار خارجيه و مبدأ احكام واقعيه باشند . بايد از ايشان پرسيد : پس خداوند عالم چه كرده است ، ماهيات ثابتات ازليه‌اند بزعم ايشان متعلق جعل و تأثير نمىتوانند شد ، و وجود در نزد ايشان امر انتزاعيست صلاحيت اثر بودن ندارد ، و اتصاف ماهيات به آن امر اعتبارى نيز از جمله اعتبارياتست و صلاحيت اثر بودن ندارد ، فى الحقيقه اين جماعت معطله‌اند ، و خداوند عالم را منشأ اثرى و مبدأ